Την εποχή που οι Μπιενάλε της Δύσης, συμπεριλαμβανομένης και της εμβληματικής Μπιενάλε της Βενετίας, δέχονται κατά καιρούς πυρά για την εμπορευματοποίηση της αρχικής αποστολής τους, Παλαιστίνιοι καλλιτέχνες δανείζονται τον όρο «Μπιενάλε» επιστρέφοντας την τέχνη σε μια αρχετυπική λειτουργία της: αυτήν της απολύτως αναγκαίας, σχεδόν κατεπείγουσας για την ύπαρξη, έκφρασης. Κι ακόμα περισσότερο. Διότι οι καλλιτέχνες που σχεδιάζουν αυτό τον καιρό την Μπιενάλε της Γάζας και μίλησαν γι’ αυτήν στη βρετανική εφημερίδα «Γκάρντιαν» την περιγράφουν ως «πράξη αντίστασης και επιβίωσης», που δανείζεται τον όρο «μπιενάλε» ώστε αυτός να παραπέμπει σε διετή περιοδικότητα και σε προσωπική δέσμευση ότι σε δύο χρόνια θα υπάρχει Γάζα και ότι θα υπάρχουν και οι ίδιοι για να λάβουν μέρος στην επόμενη διοργάνωση.
Η είδηση είναι σπαρακτική διότι δεν μιλάμε για δημιουργούς που αντιμετωπίζουν την κατάσταση απομακρυσμένοι από τα δεινά της χώρας τους. Αντιθέτως. Από τους 50 Παλαιστινίους εικαστικούς που σχεδιάζουν ήδη τη διοργάνωση της 1ης Μπιενάλε της Γάζας, καταρχάς εντός της πολιορκημένης από το Ισραήλ παράκτιας λωρίδας, αναζητώντας ταυτόχρονα χώρους τέχνης στο εξωτερικό ή μουσεία που θα δέχονταν να φιλοξενήσουν τα έργα της Μπιενάλε τους, μόνο οι 12-13 κατάφεραν να περάσουν τα σύνορα και να αναζητήσουν καταφύγιο στην Αίγυπτο. ΟΙ περισσότεροι μένουν πίσω αντιμετωπίζοντας άμεσο πρόβλημα επιβίωσης. Παράδειγμα ο Muhammad Al-Haj, 42χρονος καλλιτέχνης και δάσκαλος που μίλησε στον «Γκάρντιαν», διατηρούσε κάποτε ένα στούντιο ζωγραφικής στη Γάζα που ισοπεδώθηκε κι αυτόν τον καιρό ζει στον καταυλισμό Nuseirat της Λωρίδας της Γάζας. Ο Al-Haj προσπαθεί να μην εγκαταλείψει τη ζωγραφική αν και, όπως ομολογεί, ο αγώνας όλων τους στον καταυλισμό αφορά καταρχάς τις βασικές τους ανάγκες: «Υπάρχει», λέει, «έλλειψη φαγητού και νερού, δεν υπάρχουν σκηνές και είμαστε στα πρόθυρα του χειμώνα. Ταυτόχρονα μου λείπουν μολύβια, χρώματα και μπογιές. Ακόμα κι αν βρεθούν με κάποιο τρόπο, ξέρω πώς η τιμή τους θα υπερβαίνει κατά πολύ το κανονικό τους κόστος». Παρ’ όλα αυτά δεν το βάζει κάτω και είναι αποφασισμένος να συμμετάσχει στην Μπιενάλε και να εξάγει τα έργα του (αλληγορικά σχέδια της παλαιστινιακής οδύνης) είτε μέσω συνεργασίας με έναν συνάδελφό του καλλιτέχνη της Δυτικής Οχθης που μέσω αφήγησης θα ανακατασκεύαζε τα σχέδιά του, είτε φωτογραφίζοντάς τα σε υψηλή ευκρίνεια και στέλνοντάς τα ηλεκτρονικά για να τυπωθούν. Και άλλοι καλλιτέχνες σκέφτονται ανάλογα. Από αυτούς που έμειναν πίσω, κάποιοι θα προσπαθήσουν να στείλουν τα έργα τους από τη Γάζα παρακαλώντας διασώστες ανθρωπιστικών αποστολών να τα πάρουν μαζί τους, άλλοι θα στείλουν υλικό ηλεκτρονικά με τη μορφή εικόνων και βίντεο, ενώ μερικοί, όπως ο Al-Haj, θα συνεργαστούν με καλλιτέχνες στη Δυτική Οχθη για να ανασυνθέσουν την τέχνη τους εξ αποστάσεως. Θα κατορθώσουν να διοργανώσουν την έκθεσή τους εντός των συνόρων; Δύσκολο. Από την άλλη είναι αποφασισμένοι και λένε ότι αν βρεθεί ένας χώρος υποδοχής στο εξωτερικό πρόθυμος να διοργανώσει μια Μπιενάλε της Γάζας, θα είναι «ένα γεγονός άνευ προηγουμένου στη σύγχρονη εποχή: καλλιτέχνες υπό πολιορκία και λιμοκτονία θα έχουν κατορθώσει να οργανώσουν μια έκθεση στην παγκόσμια σκηνή».
Η 26χρονη Tasneem Shatat από το Khan Younis, που σπούδασε αγγλική φιλολογία και λογοτεχνία προτού να στραφεί στην τέχνη και είναι από τους καλλιτέχνες που είχαν την αρχική ιδέα της διοργάνωσης και πήραν την πρωτοβουλία, εξήγησε γιατί μιλούν για «Μπιενάλε»: «Τα μεγαλύτερα καλλιτεχνικά γεγονότα στον κόσμο ονομάζονται “Μπιενάλε”, φιλοξενώντας τους σημαντικότερους καλλιτέχνες του κόσμου για να ασχοληθούν με τα πιο σημαντικά ζητήματα στον κόσμο μέσω της τέχνης τους. Για εμάς οι πιο σημαντικοί καλλιτέχνες στον κόσμο αυτή τη στιγμή είναι οι καλλιτέχνες της Γάζας» είπε.
Οι ίδιοι αντιμετωπίζουν την ιδέα αυτής της διοργάνωσης ως «μια καλλιτεχνική απόδειξη ότι υπάρχουμε και δημιουργούμε απέναντι σε μια προσπάθεια να αφαιρεθoύν τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά από τους Παλαιστίνιους της Γάζας». Και όπως εξήγησαν στον «Γκάρντιαν», όλα ξεκίνησαν από την αγωνιώδη επικοινωνία μεταξύ τους όταν αναζητούσαν ο ένας τον άλλον για να ελέγξουν ότι οι φίλοι τους ήταν ακόμα ζωντανοί και για να ανταλλάξουν πληροφορίες όχι μόνο για το πώς θα επιβιώσουν ή πώς μπορούν να βρουν τρόφιμα, αλλά και πώς θα συνεχίσουν να κάνουν τέχνη σε συνθήκες τόσο ανελέητου διωγμού και πολέμου.
«Θα σας πούμε για τη ζωή στη μέση του θανάτου»
«Ο πόλεμος έκλεψε πολλά πράγματα από εμάς και τους πολίτες της Γάζας και συνεχίζει να κλέβει τα πάντα και ωστόσο ο υπόλοιπος κόσμος μένει σιωπηλός» λέει η Shatat. «Θέλουμε διεθνή ιδρύματα σε όλο τον κόσμο να φιλοξενήσουν τα έργα μας και να τα εκθέσουν. Δεν θα πούμε τις ιστορίες που ήδη γνωρίζει καλά ο κόσμος. Θα σας πούμε για την αναγέννηση μέσα στο σκοτάδι και την αδικία, θα σας πούμε για τη ζωή στη μέση του θανάτου».
Κάτι ανάλογο λέει και η 37χρονη καθηγήτρια τέχνης Rufaida Sehwail, που η συνοικία της στο Rimal της Γάζας ήταν από τις πρώτες που ισοπεδώθηκαν ήδη από την αρχή των ισραηλινών βομβαρδισμών και η οικογένειά της βγήκε από τα ερείπια του σπιτιού της για να βρει πολλούς από τους φίλους και τους γείτονές τους νεκρούς στον δρόμο. Η ίδια στον βομβαρδισμό έχασε όσα έργα και σχέδια είχε κάνει σε 17 χρόνια δουλειάς και μια βιβλιοθήκη σχεδόν χιλίων τόμων. Εκτοτε βρίσκεται σε διαρκή κίνηση από καταυλισμό σε καταυλισμό, έχοντας εκτοπιστεί 7 φορές μέχρι σήμερα. Κι ωστόσο βλέπει την προοπτική μιας Μπιενάλε της Γάζας ως ευκαιρία για ένα νέο ξεκίνημα. «Η συνέχιση της δημιουργίας τέχνης εν μέσω πολέμου και καταπίεσης στη Γάζα δεν είναι απλώς μια δημιουργική πράξη, είναι μια πράξη αντίστασης και επιβίωσης από μόνη της. Ενώ το Ισραήλ επικεντρώνεται στον αφανισμό της ζωής και του πολιτισμού στη Γάζα, η επιβίωσή μας στην τέχνη αποδεικνύει ότι η ζωή συνεχίζεται ακόμη και ότι η παλαιστινιακή ταυτότητα δεν θα διαγραφεί».
Σε ένα μανιφέστο για τη δημιουργία της Μπιενάλε της Γάζας όλοι αυτοί οι καλλιτέχνες δηλώνουν ότι αντιπροσωπεύει «ένα δημιουργικό βήμα έξω από τα παραδοσιακά πλαίσια των εκθέσεων. Αντανακλά την ευαισθησία και την ιδιαιτερότητα της κατάστασής μας, καθιστώντας την ένα επείγον και εξαιρετικό γεγονός. Στο επίκεντρο του καλλιτεχνικού σκοπού βρίσκεται ο αγώνας ενός λαού για επιβίωση».
♦ Εκτός από την έκκληση για υποστήριξη από χώρο τέχνης ή μουσείο στο εξωτερικό, η Μπιενάλε της Γάζας έχει επίσης ξεκινήσει μια εκστρατεία crowdfunding (https://www.classy.org/campaign/gaza-biennale).
