Τακτοποιώντας το αρχείο των δημοσιευμάτων μου, βρήκα έναν φάκελο με θέμα «Νέα χειρόγραφα του Κωστή Παλαμά». Ηταν Μάρτης του 1988. Πέρασαν από τότε πάνω από τριάντα χρόνια κι όμως ζωντανεύει στη μνήμη μου σήμερα, το 2024, που συμπληρώνονται 165 χρόνια από τη γέννησή του. Ενώνονται οι δύο καθοριστικές στιγμές της ζωής μας, η γέννηση κι ο θάνατος. Το αφιέρωμα τότε έγινε με αφορμή τα 45 χρόνια από τον θάνατό του.
Θυμήθηκα όταν πρωτοπήγα στο σπίτι του, Ασκληπιού 3, για να γνωρίσω τον προσωπικό του χώρο. Πολλοί διανοούμενοι εκείνης της εποχής πρότειναν να του απονεμηθεί το Νόμπελ. Ανάμεσά τους ο Ελβετός εθνομουσικολόγος Σαμιέλ Μπο-Μποβί. Μεταξύ άλλων είχε γράψει στην επιτροπή απονομής ότι το έργο του Κωστή Παλαμά είναι προσιτό σε όποιον δεν γνωρίζει τα Νεοελληνικά. «[…] είναι απλώς ζήτημα προσέγγισης και είναι στη γλώσσα του που ο ποιητής θα πρέπει να μπορεί να διαβάζεται. Αλλά μπορείτε να κάνετε τη γνωριμία με την προσωπικότητά του και να κρίνετε εάν –όπως πολλοί φοβούνται συμπεριλαμβανομένου και εμού, ένα τέτοιο έργο δεν θα άξιζε να επιτύχει μια διεθνή αναγνώριση– η οποία όχι μόνο θα τιμούσε έναν από τους καλύτερους ποιητές του καιρού μας, αλλά επίσης και τη μικρή πατρίδα του – διασφαλίζοντας ό,τι δεν είναι πολύ βαρύ παρελθόν ή έχει μεγάλη τάση να παραμελείται η αξία…»
Παραθέτω το αφιέρωμα:
Νέα χειρόγραφα του Κωστή Παλαμά ήρθαν στο φως της δημοσιότητας σαράντα πέντε χρόνια μετά το θάνατό του. Σημειώσεις για τη «Φλογέρα του βασιλιά» καθώς και ένα μεγάλο μέρος της πρώτης γραφής του σπουδαίου «Δωδεκάλογου του Γύφτου».
Μετά από έρευνες πολλών χρόνων βρέθηκαν νέα επεξεργασμένα χειρόγραφα του ποιητή από διάφορα έργα του, όπως η «Φλογέρα του βασιλιά», «Περάσματα και χαιρετισμοί» και κυρίως από τον «Δωδεκάλογο του Γύφτου», τον τρίτο τόμο από τα «Απαντά» του. Τα χειρόγραφα από τον «Δωδεκάλογο του Γύφτου» μελετήθηκαν ήδη και διαπιστώθηκε ότι πρόκειται για την πρώτη γραφή του μεγάλου αυτού ποιήματος.
Οσο κι αν φαίνεται παράδοξο, τα κείμενα αυτά βρέθηκαν στο υπόγειο του σπιτιού του στην Ασκληπιού, μέσα σε τσουβάλια. Ταξινομήθηκαν από τον Κ. Συναδινό και τώρα πια εκτίθενται στις αίθουσες του σπιτιού του, που έχει γίνει μουσείο «Κωστή Παλαμά». Είναι μια πρόσφατη ανακάλυψη για την οποία χρειάστηκε πολλή δουλειά.
Ο «Δωδεκάλογος του Γύφτου» θεωρείται το πιο ολοκληρωμένο και το πιο φιλοσοφημένο έργο του ποιητή. Μας ξεσκεπάζει όλη του την ψυχή. Πρόκειται για την ιστορία ενός «γύφτου», γραμμένη σε δεκατρία μέρη, που ξεκινά να γκρεμίσει όσα παλιά είναι άσχημα και να χτίσει, πάνω στη βάση της ζωντανής πραγματικότητας, της γης, του ήλιου, της ζωής, κάτι το καινούργιο, το αληθινό, το ικανό να ξεσηκώσει ψηλά τον άνθρωπο σ’ έναν ανώτερο πολιτισμό.
Ο ίδιος στον πρόλογο του «Δωδεκάλογου του γύφτου» έγραφε: «Είμαι ποιητής του καιρού μου και του γένους μου κι ό,τι μέσα μου κρατώ δε μπορεί να χωριστεί από την έξω πλάση». Από το έργο του Παλαμά μορφώθηκε και μορφώνεται μεγάλο κομμάτι από τη γενιά μας.
Το σπίτι όπου έζησε σαράντα χρόνια, στην Ασκληπιού 3, έχει γίνει μουσείο στο οποίο και εκτίθενται τα προσωπικά του αντικείμενα. Εδώ ξετυλίγεται όλη η πνευματική του ζωή και πορεία του.
Κάθε γωνιά θυμίζει το πέρασμά του. Φωτογραφίες από τη ζωή του, το γραφείο του, προσωπικά του αντικείμενα. Ενα μεγάλο κουτί με τα γυαλιά του. Η σόμπα του. Οι καρέκλες του. Και η βιβλιοθήκη του με εκατοντάδες βιβλία που όλα, σε κάποια σελίδα τους, έχουν σημειωμένες παρατηρήσεις του. Τη σύσταση του Ιδρύματος «Κωστή Παλαμά» αποφάσισαν και οργάνωσαν ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, ο Γιώργος Κατσίμπαλης, ο Ανδρέας Καραντώνης και ο Δημήτρης Συναδινός. Από την πλευρά των κληρονόμων οι: Χρήστος Ξανθόπουλος-Παλαμάς, Γιώργος Συριώτης και Αχιλλέας Βάλβης-Λασκαρίδης.
«Το ίδρυμα συγκέντρωσε» λέει ο κ. Συναδινός, γραμματέας του ιδρύματος, «όλα τα χειρόγραφα και ανέκδοτα έργα του ποιητή, τα οποία και θα εκδώσει. Μέσα σε δέκα μέρες εκδώσαμε 16 τόμους, που περιείχαν ένα τμήμα από το έργο του ποιητή. Στόχος μας είναι η συμπλήρωση της βιβλιογραφίας. Βρήκαμε όλη την αλληλογραφία των προσωπικοτήτων της Ελλάδας και της Ευρώπης προς τον Παλαμά. Θέλουμε ακόμα το ίδρυμα να προκαλέσει φιλολογικές έρευνες και μελέτες των καταλοίπων του ποιητή (χειρόγραφα, σημειωματάρια, σημειώσεις του στα περιθώρια των βιβλίων της βιβλιοθήκης του, παραλλαγές των στίχων του, που θα φωτίσουν την προσωπικότητά του και θα διαφωτίσουν για τυχόν άλλα ενδιαφέροντά του, για να γίνει το ίδρυμα όπως το προδιέγραψε ο Αιμ. Χουρμούζιος, ο οποίος μιλούσε για ένα «Ινστιτούτο Παλαμικών Σπουδών, δηλαδή ένα ινστιτούτο μελέτης της παιδείας και του πνευματικού πολιτισμού του έθνους, αφού ο Κωστής Παλαμάς υπήρξε ο κυριότερος κορμός και πολύκλαδος του πολιτισμού».
– Επιχορηγήσεις παίρνετε;
– Από το κράτος παίρνουμε ελάχιστες επιχορηγήσεις. Ευτυχώς που ο κ. Κατσίμπαλης άφησε δύο γραφεία απ’ όπου εισπράττουμε τα ενοίκια για να ανταποκριθούμε στα έξοδα.
