Η ιστορία του σπιτιού του Ροδάκη δεν έχει γραφτεί ακόμη

«Τὰ χρόνια τὰ χρόνια ποὺ μάκρος ἔχουν καὶ μετρημὸ δὲν ἔχουν,
κάθε κρυφό τό βγάζουνε στὸ φῶς, κι ἀφοῦ τὸ βγάλουν τὸ κρύβουν μέσα τους».
«Αίας» Σοφοκλέους
Μετάφραση Νίκος Α. Παναγιωτόπουλος

Η ιστορία του σπιτιού του Αλέξανδρου Ροδάκη στον Μεσαγρό της Αίγινας μοιάζει με μυθιστόρημα. Από το 1884, χρονολογία κατά την οποία χτίστηκε ο πρώτος βασικός όγκος (όπως αναγράφεται στη σκαλισμένη πέτρα, πάνω από την κεντρική του είσοδο), τις μετέπειτα προσθήκες που ακολούθησαν, όπως αυτή του πατητηριού το 1897, ίσαμε σήμερα, θαρρείς ότι ένα πέπλο μυστηρίου καλύπτει το θρυλικό πια αυτό σπίτι.

Σπουδαίες προσωπικότητες έχουν αναφερθεί με τον έναν ή τον άλλον τρόπο σ’ αυτό το αριστούργημα, κορυφαία έκφραση της νησιώτικης παραδοσιακής αρχιτεκτονικής στη χώρα μας. Ο πρώτος που το πρόσεξε ήταν ο Γερμανός αρχαιολόγος Adolf Furtwängler που το διάστημα 1901-1903 διενεργούσε ανασκαφές στον Ναό της Αφαίας. Κατόπιν ο σπουδαίος αρχιτέκτονας και δάσκαλος Δημήτρης Πικιώνης που το μελέτησε και το αποτύπωσε για πρώτη φορά τη δεκαετία του ’20. Τα σχέδιά του δημοσιεύτηκαν στο γνωστό βιβλίο των Τζούλιο Καΐμη και Klaus Vrieslander το 1934, με το οποίο το έκαναν ευρύτερα γνωστό στο πανελλήνιο και αποτέλεσαν πολύτιμα ιστορικά τεκμήρια, για τους κατοπινούς μελετητές του σπιτιού. Σημαντικές επίσης είναι οι πληροφορίες για το σπίτι που περιλαμβάνονται στη μελέτη του Δημήτρη Βασιλειάδη «Η λαϊκή αρχιτεκτονική της Αίγινας». Ολα τα χρόνια που πέρασαν το επισκέφθηκαν και το φωτογράφησαν ο ποιητής Γιώργος Σεφέρης, οι αρχιτέκτονες Γιώργος Κανδύλης και Αρης Κωνσταντινίδης, αλλά και μια πλειάδα καλλιτεχνών και ανθρώπων των γραμμάτων.

Τελευταία αναλυτική και λεπτομερής αποτύπωση του σπιτιού έγινε το 2011, από σπουδαστές και σπουδάστριες της Σχολής Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ, στο πλαίσιο του μαθήματος «Κατασκευαστική Ανάλυση και Επέμβαση σε Παραδοσιακά Κτίρια» του 8ου εξαμήνου. Ηταν τότε που είχε καταπέσει τμήμα της στέγης του κι είχαν υποστεί σοβαρές ζημιές τόσο το κυρίως σπίτι όσο και τα βοηθητικά χτίσματα. Κατά τη διάρκεια εκείνης της αποτύπωσης, είχαμε διακρίνει τις παρακάτω φάσεις κατασκευής του:

1η Φάση: Χτίσιμο του βασικού όγκου, ο οποίος ακολουθεί την τυπολογία του παραδοσιακού αιγινήτικου σπιτιού και περιλαμβάνει τον κύριο χώρο διημέρευσης με το τζάκι στη μία του πλευρά, το ελαφρώς υπερυψωμένο ξύλινο πατάρι στην αντικριστή πλευρά και το κατώι από κάτω του. Στο κατώι η πρόσβαση γινόταν είτε μέσω μιας μικρής θυρίδας-καταπακτής από τον εσωτερικό χώρο είτε απευθείας από την αυλή. Σε αυτή τη φάση πιθανολογούμε ότι χτίστηκαν και οι στάβλοι που βρίσκονται στην ανατολική πλευρά και σε επαφή με το κυρίως χτίσμα, αφού την εποχή εκείνη, οι χώροι για τα ζώα αποτελούσαν αναπόσπαστο και απολύτως απαραίτητο συμπλήρωμα μιας αγροτικής κατοικίας στην ύπαιθρο.

2η Φάση: Προσθήκη του χαμηλότερου όγκου με τα παράσπιτα στη δυτική πλευρά, ο οποίος χτίστηκε εγκάρσια στον βασικό όγκο, σχηματίζοντας μαζί του το σχήμα Γ και οριοθετώντας από τις δύο πλευρές την κεντρική αυλή της κατοικίας. Απ’ ό,τι φημολογείται, μάλιστα, στο πρώτο δωμάτιο που συνεχόταν με το κατώι, συνήθιζε να κοιμάται ο ίδιος ο Ροδάκης. Είναι ένας ελαφρώς υποβαθμισμένος χώρος σε σχέση με την αυλή και η πρόσβασή του γίνεται μέσω 3-4 σκαλοπατιών. Σε επαφή με αυτό το δωμάτιο βρίσκεται ο μικρός ανεξάρτητος χώρος με το γνωστό τζάκι και τα δύο χέρια, σκαλισμένα δεξιά και αριστερά του και τους μύθους που το συντροφεύουν σχετικά με τον συμβολισμό τους.

3η Φάση: Προσθήκη του πατητηριού με τη χαρακτηριστική εξαιρετική όψη του από εμφανή λιθοδομή, με νεοκλασικά στοιχεία (κυμάτια, επίκρανα κ.ά.) και μορφολογικές επιρροές από την εποχή κατά την οποία χτίστηκε. Στην ανατολική πλευρά μπορεί κανείς να διακρίνει καθαρά τον τοίχο του πατητηριού που χτίστηκε αργότερα και εδράζεται πάνω στον τοίχο του στάβλου ο οποίος προϋπήρχε στη θέση εκείνη. Το σπίτι συμπληρώνεται από το φουρνόσπιτο, τον περιστεριώνα, το στρογγυλό πηγάδι και ξερολιθιές, που διαμορφώνουν τα διαφορετικά επίπεδα του περιβάλλοντος χώρου, ακολουθώντας τις φυσικές κλίσεις της πλαγιάς πάνω στην οποία είναι χτισμένο.

Αυτά ήταν όσα γνωρίζαμε μέχρι σήμερα. Πριν από λίγες μέρες όμως, ο Νεκτάριος Κουκούλης, φίλος Αιγινήτης από τον Μεσαγρό, ο οποίος ασχολείται κι αυτός, ακούραστα, χρόνια τώρα με το σπίτι του Ροδάκη, ανακάλυψε τυχαία στο διαδίκτυο δύο σπάνιες και άγνωστες φωτογραφίες (φωτ. 1 & φωτ.2 ) οι οποίες ανατρέπουν -κατά τι- αυτά που γνωρίζαμε μέχρι τώρα και ήταν καταγεγραμμένα στη σχετική βιβλιογραφία. Πρέπει να τραβήχτηκαν αρχές της δεκαετίας του 1910, από άγνωστο φωτογράφο της εποχής ή μήπως πρόκειται για τις περιβόητες φωτογραφίες του ίδιου του Furtwängler τις οποίες έστειλε στο Μόναχο την περίοδο που εργαζόταν στην Αίγινα;

Οπως εύκολα μπορεί να διακρίνει κανείς στις φωτογραφίες αυτές, ο Ροδάκης δεν έχει χτίσει ακόμη το δωμάτιο με το τζάκι και τα θρυλικά γλυπτά [γουρούνι, ρολόι, φίδι, αετός (;)] στην άκρη του δώματός του (φωτ. 3). Στη θέση του, ανάμεσα στο πηγάδι και το «δωμάτιο του Ροδάκη», υπάρχει μια ξύλινη πέργκολα με κληματαριά (κάτω αριστερά φωτ. 1&2). Στο δώμα του βλέπουμε τις κολόνες που καταλήγουν σε κιονόκρανα και στηρίζουν άλλη μία πέργκολα, ενώ πάνω στην επιφάνεια της κυκλικής κολόνας στο κέντρο, διακρίνεται μια σκαλισμένη μορφή (φιδιού-κορμού φυτού;) που σκαρφαλώνει ελισσόμενη πάνω της. Χαρακτηριστικοί είναι και οι γωνιόλιθοι που εξέχουν ως αναμονές στις δύο ακμές του δωματίου, περιμένοντας τη μελλοντική προσθήκη του δεύτερου δωματίου που σκόπευε να χτίσει ο Ροδάκης. Ισως να πρόκειται για την περίοδο εκείνη που αναφέρει ο Νίκος Βελμός στο περιοδικό «Φραγκέλιο», ότι ο Ροδάκης «δεν αποτελείωσεν» το σπίτι ^(1). Στη φωτογραφία 1, επάνω δεξιά, εμφανίζεται καθαρά το τμήμα της όψης του πατητηριού με τη μία από τις δύο πάπιες-γλυπτά που κοσμούσαν τότε τις δύο άκρες στο ακροδώμα της και τις γνωρίζουμε από μεταγενέστερες φωτογραφίες, όπως αυτές που υπήρχαν στο βιβλίο των Καΐμη-Vrieslander. Ανατρέπεται συνεπώς αυτό που πιστεύαμε ώς τα τώρα, ότι δηλαδή, το πατητήρι αποτελούσε την τελευταία χρονικά προσθήκη του σπιτιού.

Παρελθόν

Οι φωτογραφίες, και τα πρόσωπα που αποτυπώθηκαν σ’ αυτές (τα παιδιά, μια γυναίκα και ο ίδιος ο Ροδάκης;), εμφανίζονται ξαφνικά από το παρελθόν, «ενημερώνοντάς» μας για το τι πραγματικά συνέβη εκείνα τα χρόνια, με το σταδιακό, αργό, χτίσιμο του μοναδικού αυτού σπιτιού, προϊόν κι αυτό προσθετικής διαδικασίας. Ερχονται από παλιά, για να τονίσουν ξανά την ανεπανάληπτη αξία και μοναδικότητά του στην ιστορία της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής του τόπου μας. Την ίδια στιγμή όμως, αναδεικνύουν τη βάναυση αλλοίωση που έχει υποστεί από τον τωρινό αρχιτέκτονα (!) ιδιοκτήτη του («Εφ.Συν.» 18.4.2017), ο οποίος το τελευταίο διάστημα, με περισσή κομπορρημοσύνη, διαδίδει ανερυθρίαστα ότι αυτός το διέσωσε και το ανέδειξε, ενώ στην ουσία το κακοποίησε δίχως ίχνος σεβασμού, κάνοντας αυθαίρετες και ανιστόρητες επεμβάσεις και προσθήκες πάνω στο ταλαιπωρημένο σώμα, του διατηρητέου –κατά τα άλλα– μνημείου της νεότερης αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της Αίγινας.

Η ιστορία όμως του σπιτιού, καταπώς φαίνεται, δεν έχει γραφτεί ακόμη. Ισως μένουν ακόμη πολλά άγνωστα μυστικά κρυμμένα ανάμεσα στους περίτεχνους τοίχους του, τα οποία –ποιος ξέρει– μπορεί κάποτε να αποκαλυφθούν και να έρθουν στο φως. Μυστικά που όταν γίνουν γνωστά, θα μας κάνουν για άλλη μία φορά να ντραπούμε για το πώς συμπεριφερθήκαμε σ’ αυτό το ξεχωριστό στολίδι της Αίγινας, αλλά και στη μνήμη του Ροδάκη που ταύτισε τη ζωή του με κάθε πέτρα που σκάλιζε και άρμοζε με τόση τέχνη, πάνω στις όμορφες λιθοδομές του.

*Αρχιτέκτων-ομότιμος καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ

1. Μισέλ Φάις, Το σπίτι του Ροδάκη-Επίμετρο, Ακρίτας, Αθήνα 1997