Οι υπερήρωες της προσφυγιάς

Κούταλη. Ενα μικρό νησάκι στην Προποντίδα. Ενα χωριό στη Λήμνο. Με την προσθήκη: Νέα. Στο ενδιάμεσο, μια σχεδόν μυθική διαδρομή ενός λαϊκού ήρωα μικρασιατικής καταγωγής να συμβολίζει την «εθνική μας ρώμη» σε χαλεπούς καιρούς, σηκώνοντας στους ώμους του το βάρος του ξεριζωμού και του πόνου των χαμένων πατρίδων για να το αποτινάξει. Ή, όπως είχε παρατηρήσει και ο Φώτης Κόντογλου: «Μου φαίνεται πως κανένα όνομα δεν έδεσε τους Ελληνες μεταξύ τους ύστερα από τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, όσο ο Κουταλιανός. Γιατί είχε μεγάλη σημασία, για μια φυλή ρημαγμένη, φτωχιά, σκόρπια σε κάθε μέρος του κόσμου, βασανισμένη και πολλές φορές στερημένη και πεινασμένη να βγάλει τον πιο χειροδύναμο άνθρωπο της οικουμένης, που έβαζε κάτω όλους τους παλληκαράδες που βγήκανε από έθνη πλούσια, δυνατά και καλοπερασμένα».

Αυτή την ιστορία, των Κουταλιανών, όπως ονομάστηκαν οι Μικρασιάτες μασίστες, σε διάφορες ιστορικές περιόδους, από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι τον Μεσοπόλεμο αφηγείται η μουσικο-εικαστική καντάτα «Κουταλιανοί ή το βάρος της ιστορίας» που παρουσιάζεται 2 και 3 Σεπτεμβρίου στον αρχαιολογικό χώρο της Ανακτορούπολης στη Νέα Πέραμο Καβάλας, σε μια σύμπραξη της ομάδας μουσικού θεάτρου Ραφή με τους Oros Ensemble, τoν συνθέτη Αποστόλη Κουτσογιάννη, τον ποιητή Μάριο Χατζηπροκοπίου που έγραψε το λιμπρέτο και τον εικαστικό Πέτρο Τουλούδη. Η παράσταση ανεβαίνει στο πλαίσιο του προγράμματος «Ολη η Ελλάδα ένας Πολιτισμός» του υπουργείου Πολιτισμού και η είσοδος είναι δωρεάν. (Απαραίτητη προκράτηση στο digitalculture.gov.gr)

Καθώς το έργο εστιάζει στον θρυλικό βίο αυτών των προσώπων, αναδύεται αλληγορικά η μετάβαση από τον κόσμο του τέλους του 19ου αιώνα στους αλλεπάλληλους εκτοπισμούς των αρχών του 20ού και τη Μικρασιατική Καταστροφή: Ο μυθικός Παναγής Κουταλιανός, ο απόγονός του Δημήτρης Κουταλιανός-Μακρής, αλλά και όσοι άλλοι πλέον θα χαρακτηρίζονταν, λόγω της εξαιρετικής μυϊκής τους δύναμης Κουταλιανοί, όπως οι πρόσφυγες από τον Πόντο Χάρης Καρπόζηλος και Γιάννης Κεσκελίδης ή Σαμψών, ο γίγαντας του ελληνικού κατς «Αττίλιο» ή «Ασιάτης»… Η αφήγηση φωτίζει στιγμές από τη ζωή τους και τους ακολουθεί στο ταξίδι τους. Μαθαίνουμε για τον μυθικό Δημήτρη Κουταλιανό, ναυτικό στο επάγγελμα, που ανδρώνεται στην πολυπολιτισμική Μικρά Ασία και περιπλανιέται στη Λατινική Αμερική για να βρεθεί από τις πλατείες του Ρίο ντε Τζανέιρο και το Μπουένος Αϊρες, όπου υπάρχει δρόμος με το όνομά του και προτομή του, στην προσφυγιά και στο Μοναστηράκι.

«Υπάρχουν πολλές παράλληλες αναγνώσεις και συγκινητικές αντιφάσεις στην πορεία τους», μας λέει η μεσόφωνος Αναστασία Κότσαλη που με ρίζα από τη Λήμνο άρχισε να ξετυλίγει το κουβάρι γύρω από το χωριό Νέα Κούταλη και την προτομή του Κουταλιανού που κοσμεί την πλατεία του για να βρει το νήμα των ανθρώπων που ήρθαν ξεριζωμένοι σε μικρή ηλικία ως πρόσφυγες από την ξακουστή οικογένεια παλαιστών για να συνεχίσουν την παράδοση «κι εκεί που λυγίζουν σίδερα βγάζουν το καπέλο για να μαζέψουν τον οβολό, καθώς προσπάθησαν με αυτόν τον τρόπο του λαϊκού θεάματος να βρουν την τύχη τους. Ανθρωποι που είχαν γίνει ξακουστοί στα πέρατα του κόσμου, καθώς ο Παναγής Κουταλιανός ήταν κοσμογυρισμένος, είχε δώσει παραστάσεις σε όλον τον κόσμο. Κι από αυτή τη θρυλική μορφή ξεπήδησαν και όλοι οι άλλοι “υπερήρωες” στις προσφυγογειτονιές που έφτασαν με τη σειρά τους στο εξωτερικό και αντιμετωπίστηκαν και ως εθνικοί ήρωες…».

Οσο για τις αντιφάσεις; Κι αν η σωματικότητα και η ανδρεία επιστρατεύτηκαν για να αλλάξουν τη ζωή τους, η πορεία είναι λίγο πολύ προδιαγεγραμμένη, όπως η έκπτωτη αυτοκρατορία που τους ξέβρασε στην απέναντι όχθη: από τη ρώμη της νιότης και την παγκόσμια φήμη στο εύθραυστο σώμα του γήρατος, οι πρώην υπερήρωες, που ξεδιπλώνουν το ταλέντο τους για λίγα κέρματα και προσπαθούν να γκρεμίσουν τα τείχη του κοινωνικού αποκλεισμού απέναντι στους «ξένους», καταλήγουν στη λήθη. Ξεριζωμένοι Ατλαντες πρόσφυγες στους αθηναϊκούς συνοικισμούς Νέα Ιωνία, Βύρωνα, Νίκαια αλλά και στους δρόμους του κόσμου.

«Η μουσική, αξιοποιώντας με αναπλαστικό τρόπο στοιχεία από τις κατά τόπους στάσεις των Μικρασιατών μασιστών, ακολουθεί το ταξίδι τους εστιάζοντας στις εγγενείς αντιφάσεις της πορείας τους. Ο μεγάλος σωματικός όγκος αποτυπώνεται από ένα μικρό μουσικό σύνολο και δύο γυναικείες φωνές. Η “υπερφυσική” δύναμη ως αφορμή να ξεδιπλώσουμε τον εύθραυστο ψυχισμό των ξεριζωμένων», λέει για το έργο ο συνθέτης Αποστόλης Κουτσογιάννης, και ο ποιητής Μάριος Χατζηπροκοπίου συμπληρώνει: «Μέσα από αφηγήσεις για τους Κουταλιανούς, από τον Κόντογλου και τον Παλαμά, άρθρα, τραγούδια, λαϊκούς θρύλους, διαφημίσεις κ.ά., αλλά και πρωτότυπα κείμενα εμπνευσμένα από το αρχειακό υλικό, το έργο φτιάχνει ένα ψηφιδωτό μνημείο για την άνοδο και την πτώση του σώματος – πεθαίνει κι αυτό σαν τη χώρα που το γέννησε».

? INFΟ:

«Κουταλιανοί ή το βάρος της ιστορίας», μουσικο-εικαστική καντάτα.

2 και 3 Σεπτεμβρίου στις 9 μ.μ. Αρχαιολογικός χώρος Ανακτορούπολης, Μεγάλου Αλεξάνδρου 95, Νέα Πέραμος Καβάλας.

Σύλληψη – Καλλιτεχνική επιμέλεια: Ομάδα Μουσικού Θεάτρου Ραφή.

Σύνθεση: Αποστόλης Κουτσογιάννης.

Στίχοι: Μάριος Χατζηπροκοπίου.

Γλυπτική εγκατάσταση – Φωτισμοί: Πέτρος Τουλούδης.

Ερμηνεύουν: Λητώ Μεσσήνη (υψίφωνος), Αναστασία Κότσαλη (μεσόφωνος).

Με τους OROS ENSEMBLE: Βασίλης Ζιγκερίδης (κανονάκι), Κωνσταντίνος Ζιγκερίδης (μπαγιάν), Ειρήνη Κρικώνη (βιολί), Αντώνης Τσαχτάνης (κλαρινέτο).