Επιτάφιοι με μαργαριτάρια και χρυσές κλωστές

Ο επιτάφιος, το ιερό πέπλο που χρησιμοποιείται τη Μεγάλη Παρασκευή -και όχι το κουβούκλιο που βρίσκεται εντός του- είναι το λειτουργικό άμφιο που απέκτησε επικήδειο χαρακτήρα μετά τον 14ο αιώνα. Αποτελεί εξέλιξη του καλύμματος που ονομάζεται αήρ, του πέπλου δηλαδή με το οποίο ο λειτουργός κάλυπτε τα ιερά σκεύη.

Οι εικονογραφικές παραστάσεις αναπαριστούν το νεκρό σώμα του Ιησού μετά την αποκαθήλωση πλαισιωμένο από την Παναγία, τις Μυροφόρες, τον Απόστολο Ιωάννη, τον Ιωσήφ και τον Νικόδημο σε στιγμές θρήνου. Πολλά εργαστήρια επιδόθηκαν με μεγάλη τέχνη στη δημιουργία των επιταφίων που φέρουν άπειρες ώρες δουλειάς ενώ για την ολοκλήρωσή τους χρησιμοποιούσαν πολυτελή υλικά, όπως χρυσές κλωστές, μεταξωτά νήματα, σατέν και βελούδο, αργυρά και επίχρυσα σύρματα, μαργαριτάρια, ημιπολύτιμους λίθους κ.ά.

Το Μουσείο Αργυροτεχνίας στα Ιωάννινα παρουσιάζει την περιοδική έκθεση «Κεντητοί επιτάφιοι στα Ιωάννινα, 18ος και 19ος αι.» και εκθέτει για πρώτη φορά τέσσερις επιλεγμένους επιταφίους που αναδεικνύουν «τη μοναδική σημασία των εκκλησιαστικών αυτών κεντημάτων, τον συμβολισμό, την εικονογραφία και την τεχνοτροπία τους, αλλά και στοιχεία της εποχής κατά την οποία φιλοτεχνήθηκαν» σημειώνουν οι διοργανωτές της. Πλαισιώνεται από αμφιπρόσωπη εικόνα (β’ μισό 14ου αι.) με την Παναγία την Οδηγήτρια στη μία πλευρά και το θέμα της Ακρας Ταπείνωσης στην άλλη και ψηφιακές εφαρμογές που αποκαλύπτουν μυστικά της χρυσοκεντητικής. Διοργανώθηκε σε συνεργασία με τη Μητρόπολη Ιωαννίνων -δάνεισε τα κειμήλια-, το Πολιτιστικό Ιδρυμα του Ομίλου Πειραιώς και την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων.

Περιοδική έκθεση του Μουσείου Αργυροτεχνίας στα Ιωάννινα  

«Με την έκθεση βγαίνει στη δημοσιότητα ένα κομμάτι τέχνης που δεν είναι γνωστό στο ευρύ κοινό. Τα χρυσοκέντητα έχουν πολλές ώρες προσωπικής εργασίας, που είναι και το λιγότερο προβεβλημένο κομμάτι. Βλέποντας το άμφιο με την αναπαράσταση του επιτάφιου θρήνου, λίγοι μπορούν να φανταστούν ότι για την ολοκλήρωσή του απαιτούνται πάνω από 18 μήνες δουλειάς. Εννοώ, βέβαια, τα μουσειακά αντικείμενα που δημιουργήθηκαν τους τελευταίους αιώνες» λέει στην «Εφ.Συν.» ο Ανδρέας Λαπούρτας, προϊστάμενος των μουσείων του ΠΙΟΠ και προσθέτει πως «και σήμερα έχουμε μονές που εξακολουθούν να δημιουργούν τέτοιους επιταφίους». Στην ερώτησή μας αν το κέντημα στις μονές είναι γυναικεία υπόθεση ο κ. Λαπούρτας απαντά: «Στο παρελθόν υπήρχαν και άντρες. Στα οργανωμένα εργαστήρια υπήρχε ο ιθύνων νους για τον καταμερισμό των εργασιών καθώς τα πιο δύσκολα σημεία αναλάμβαναν να κεντήσουν εκείνοι που είχαν τη μεγαλύτερη εμπειρία».

Αρχικά, ο εικονογραφικός διάκοσμος του επιταφίου ήταν λιτός, προβάλλοντας το θεολογικό περιεχόμενο της σταυρικής θυσίας. Σταδιακά προστέθηκαν στοιχεία όπως ο σταυρός και τα πρόσωπα του επιτάφιου θρήνου ενώ κατά τον 18ο και 19ο αιώνα οι παραστάσεις γίνονται πολυάνθρωπες. Σε αυτή την περίοδο ανήκουν οι τέσσερις κεντητοί επιτάφιοι που παρουσιάζονται στο Μουσείο Αργυροτεχνίας, έργα σπουδαίας τέχνης και τεχνικής. Ο ένας προέρχεται από εργαστήριο της Κωνσταντινούπολης και οι τρεις από εργαστήρια της Βιέννης, τα οποία, απ’ ό,τι φαίνεται, τα προτιμούσαν και οι Γιαννιώτες έμποροι και επαγγελματίες της εποχής για τις παραγγελίες τους.

«Στα εργαστήρια της Κωνσταντινούπολης συνδύαζαν συχνά το κέντημα με τη ζωγραφική σε μουσαμά για τα πρόσωπα ή για τα σαρκώματα, τα γυμνά μέρη του σώματος. Στην Κωνσταντινούπολη, από την Αλωση έως τα μέσα του 19ου αιώνα, εμφανίζεται μια ανώτερη ποιότητα ελληνορθόδοξου κεντήματος από όλα τα άλλα εργαστήρια που ξέρουμε ότι υπάρχουν στον χώρο της οθωμανικής αυτοκρατορίας» εξηγεί ο κ. Λαπούρτας και επισημαίνει ότι τα κύρια χαρακτηριστικά των βιεννέζικων εργαστηρίων είναι «η δυτικότροπη εικονογραφία, το επίπεδο κέντημα του κυρίως θέματος και η μπαρόκ διακόσμηση από μεταλλικά νήματα. Φαίνεται, και αυτό παρουσιάζουμε στην έκθεση, ότι οι πλούσιοι Γιαννιώτες του 18ου και 19ου αιώνα αυτά τα εργαστήρια προτιμούσαν για τους επιταφίους που έκαναν παραγγελίες και δώριζαν στις εκκλησίες». Οπως μπορούμε να φανταστούμε, το κόστος ήταν υψηλό. «Στα χρόνια εκείνα η τιμή ενός επιταφίου συμβάδιζε με την τιμή του χρυσού διότι τα κεντήματα ήταν είδος εξαιρετικής πολυτέλειας».

Να σημειώσουμε, τέλος, ότι το Μουσείο Αργυροτεχνίας που λειτουργεί στην Ακρόπολη Ιτς Καλέ στο Κάστρο Ιωαννίνων από τον Σεπτέμβριο του 2016, έχει μπει στον πολιτιστικό χάρτη των Ιωαννίνων και μέχρι σήμερα έχει δεχτεί περισσότερους από 50.000 επισκέπτες φέτος.

Ιnfo: Μουσείο Αργυροτεχνίας, Ακρόπολη Ιτς Καλέ, Κάστρο Ιωαννίνων, τηλ. 2651064065 | www.piop.gr. Διάρκεια έκθεσης έως 17 Ιουνίου 2019.