«Είμαστε εδώ για να ωθήσουμε τις πραγματικές αξίες της τέχνης»

Χρησιμοποιούν ονόματα διάσημων γυναικών ζωγράφων, αλλά τα πραγματικά τους ονόματα τα κρατούν εδώ και 32 χρόνια επτασφράγιστο μυστικό. Τα πρόσωπά τους δημιουργούν τρόμο, αλλά πίσω από τις μάσκες το γέλιο τους είναι δυνατό, η ματιά τους αποφασιστική, τα λόγια τους όσο αιχμηρά πρέπει.

Εχουν έναν μοναδικό τρόπο να στοχοποιούν τις προκαταλήψεις γύρω από το φύλο και την εθνικότητα, τον σεξισμό, τον ρατσισμό και τη διαφθορά στην πολιτική και την τέχνη.

Τους αρέσει να εισβάλλουν σε μουσεία, πανεπιστήμια, γκαλερί και να δίνουν performances αποθεώνοντας τα ανθρώπινα δικαιώματα, να διεκδικούν με τις ασπρόμαυρες αφίσες τους το βλέμμα και των πλέον ανυποψίαστων κατοίκων των μεγαλουπόλεων, να κουρελιάζουν τα στερεότυπα, να θαμπώνουν με ακράδαντα στοιχεία τη λάμψη των μεγαθηρίων του πολιτισμού, να πετούν στον αέρα φέιγ βολάν σκορπώντας προκλητικά μηνύματα κατά των διακρίσεων, της κακοποίησης των γυναικών, των αμβλώσεων, της υποκρισίας στην ποπ κουλτούρα.

Κι αν υπάρχει ένα πράγμα στο οποίο ορκίζονται είναι μόνο ο φεμινισμός. Οι Guerrilla Girls, οι μαχητικές κι ανώνυμες φεμινίστριες με τις χαρακτηριστικές μάσκες γορίλα, καταφτάνουν στις 9 Μαρτίου στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση.

Θέλουν να ταράξουν την ησυχία μας, να απαντήσουν στις ερωτήσεις μας, να μας τραγουδήσουν. «Θα σας παρουσιάσουμε τους εαυτούς μας και το έργο μας. Και στο τέλος ελπίζουμε να έχουμε λίγο εμπνεύσει το κοινό, να έχουμε δώσει μια σχετική δύναμη σε όσους καλλιτέχνες βρίσκονται στο ακροατήριο ώστε να αναζητήσουν μια εναλλακτική δίοδο όπως εμείς», λένε.

Πάνω από 55 γυναίκες έχουν όλα αυτά τα χρόνια φορέσει τη μάσκα του γορίλα κι έγιναν για λίγο ή πολύ η ομάδα κρούσης αυτής της υπέροχης κολεκτίβας. Αλλες για μερικές εβδομάδες, άλλες για χρόνια, οι πιο παλιές για δεκαετίες. Δύο από τα «γοριλάκια» που την ερχόμενη Πέμπτη θα ανέβουν στη σκηνή της Στέγης (η Φρίντα Κάλο και η Zubeida Agha) στάθηκαν για λίγο πίσω από την οθόνη του υπολογιστή τους και μέσω skype μάς αποκάλυψαν την ιστορία, τους αγώνες τους, τις μεγάλες τους κατακτήσεις, τις αδιαπραγμάτευτες αξίες τους αλλά όχι τα πρόσωπά τους.

Οι Guerrilla Girls δημιουργήθηκαν το 1985 για να καταγγείλουν τον ανδροκρατούμενο κόσμο της τέχνης. Αφορμή τους τότε ήταν μια μεγάλη έκθεση στο ΜοΜΑ της Νέας Υόρκης, όπου οι γυναίκες καλλιτέχνιδες υποεκπροσωπούνταν κραυγαλέα. Εκτοτε βέβαια οι αφορμές πολλαπλασιάστηκαν.

Το ίδιο και η δράση τους. Χρησιμοποιούν αληθινά γεγονότα, πραγματοποιούν έρευνες που εκθέτουν πρόσωπα και λαμπερούς οργανισμούς, επιστρατεύουν χιούμορ, προκλητικές εικόνες και ανατρεπτικό οπτικό υλικό για να καρφώσουν τη διαφθορά στην πολιτική, την τέχνη, την κοινωνία.

Εχουν εισβάλει σε 90 και πλέον πανεπιστήμια και μουσεία σε όλο τον κόσμο, έχουν πραγματοποιήσει εκατοντάδες δράσεις από το Μπιλμπάο, την Κωνσταντινούπολη και το Λονδίνο ώς το Λος Αντζελες, την Πόλη του Μεξικού και τη Σανγκάη.

Οι αναδρομικές τους εκθέσεις στο Μπιλμπάο και τη Μαδρίτη (Guerrilla Girls 1985-2015) και η περιοδεύουσα έκθεσή τους στις ΗΠΑ (Guerrilla Girls: Not Ready To Make Nice) έχουν προσελκύσει χιλιάδες επισκέπτες. Το 2016, υλοποίησαν νέα πρότζεκτ δρόμου και μουσείων στην Tate Modern και στη Whitechapel Gallery του Λονδίνου, καθώς και στο Παρίσι, στην Κολονία, στη Μινεάπολις και αλλού. Το ζητούμενο δεν αλλάζει ποτέ: περισσότερα δημιουργικά παράπονα, περισσότερες παρεμβάσεις, περισσότερες διαμαρτυρίες.

• Ας γυρίσουμε στο 1985. Τότε που φορέσατε πρώτη φορά τις μάσκες.

Οταν αποφασίσαμε να αναλάβουμε δράση θέλαμε κατ’ αρχάς να είμαστε ανώνυμες. Οπότε το πρώτο άγχος ήταν να βρούμε τρόπο να προστατεύσουμε την ανωνυμία μας. Ενα απρόσμενο σαρδάμ ενός φίλου που αντί να πει Γκερία είπε Γκερίλα, αρκούσε για να βρούμε τον όνομα και τη μάσκα μας.

Δεν υπήρχε κανένα στρατηγικό σχέδιο, απλώς ένα υπέροχο ατύχημα που μας έδωσε τη λύση, μια εύνοια της τύχης. Σκεφτήκαμε αμέσως πως το πρόσωπο και η προσωπικότητα ενός γορίλα έχει όλα τα χαρακτηριστικά που αναζητούσαμε: δύναμη, τρέλα, αίσθηση ζούγκλας αλλά και μια δόση ανθρώπινης διάστασης. Δεν είναι πάντα εύκολο να φοράμε αυτές τις μάσκες. Αφήστε που είναι αρχειακές και με το πέρασμα των ετών έχουν αρχίσει να διαλύονται.

• Υστερα από τόσους αγώνες που έχετε δώσει εντοπίζετε πρόοδο σε σχέση με εκείνα τα πρώτα χρόνια;

Θα λέγαμε ότι υπάρχει μια ανάμεικτη πρόοδος. Οταν ξεκινήσαμε το 1985 καταγγέλλοντας τον ανδροκρατούμενο κόσμο της τέχνης η πρώτη αντίδραση του κόσμου ήταν να πουν: «Κοίτα τες, διαμαρτύρονται γιατί δεν είναι αρκετά καλές.

Αν η τέχνη τους άξιζε τον κόπο θα ήταν μεταξύ των κορυφαίων και θα σιωπούσαν». Κανείς δεν κοιτούσε ότι πίσω από την όμορφη εικόνα της τέχνης υπήρχαν μόνο λευκοί άντρες. Και δυστυχώς ακόμα και σήμερα οι αριθμοί αποδεικνύουν ότι όντως ελάχιστα πράγματα έχουν αλλάξει. Στις μεγάλες δημοπρασίες ή τις σημαντικές εκθέσεις πράγματι η εκπροσώπηση γυναικών είναι υποτυπώδης.

Η τέχνη ακολουθεί κι αυτή τους κανόνες της αγοράς που θέλουν τις αξίες εγκλωβισμένες σε ένα αδυσώπητο σύστημα. Οσο τα μουσεία συλλέγουν τα έργα που οι πλούσιοι συλλέκτες τους υποδεικνύουν, τότε οι πραγματικές αξίες της τέχνης θα δυσκολεύονται να βρουν φωνή. Αυτό που παραμένει ανακουφιστικό είναι το γεγονός ότι η τέχνη αναπτύσσεται γρηγορότερα από τις αντιλήψεις των μουσείων. Κι εμείς είμαστε εδώ για να δώσουμε ώθηση στην αλλαγή νοοτροπίας.

• Το γεγονός ότι τα πράγματα αλλάζουν με τραγικά αργούς ρυθμούς δεν σας έβαλε σε σκέψεις μήπως τελικά ο τρόπος που επιλέγετε δεν είναι ο σωστός;

Προτιμάμε να σκεφτόμαστε ότι έχουμε ακόμα πολλή δουλειά να κάνουμε. Ωστόσο δεν παραβλέπουμε ότι υπάρχει μια σημαντική αλλαγή στη συνείδηση του κόσμου. Πλέον δεν υπάρχει κανείς επαγγελματίας του χώρου που να υποστηρίζει ότι η τέχνη στη Νέα Υόρκη είναι ένα περιβάλλον ισότητας και δικαιοσύνης.

Επίσης στον τομέα της κατανόησης, της μεταφοράς πληροφοριών αλλά και της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης όλοι αποδέχονται ότι το σύστημα δεν είναι δίκαιο κι ότι παίζεται και στην τέχνη ένα αμείλικτο παιχνίδι εξουσίας. Δεν είναι λίγο πράγμα η αποδοχή του προβλήματος.

• Παρ’ όλα αυτά πιστεύετε ακόμα ότι «οι γυναίκες πρέπει να γδυθούν αν θέλουν να μπουν στο Mετροπόλιταν της Νέας Υόρκης»;

Οι αριθμοί δεν είναι με το μέρος μας… Πάντως εσχάτως είδαμε πιο πολλούς γυμνούς άντρες. Οπότε ίσως κι αυτό να είναι ένα βήμα. Αλλωστε αυτός είναι κι ένας σοβαρός λόγος που δεν περιοριζόμαστε πλέον μόνο στην τέχνη, αλλά έχουμε εντάξει στον λόγο και τις δράσεις μας τα πανεπιστήμια, την πολιτική, τον κινηματογράφο.

• Βρίσκετε συχνά συμμάχους στις άλλες τέχνες;

Εχουμε μια πάγια τακτική να μη μιλάμε για άλλους καλλιτέχνες που βρίσκονται εν ζωή, ανεξαρτήτως του πόσο συμφωνούμε ή διαφωνούμε με τη δράση τους. Ωστόσο, ναι, υπάρχουν και στη μουσική και στον κινηματογράφο πολλοί με τους οποίους ταυτιζόμαστε.

• Πιστεύετε ότι στην ουσία και την αξία της τέχνης χωρούν διαχωρισμοί φύλου;

Λέμε όχι μέχρι που κοιτάμε τις αναλογίες ανδρών και γυναικών. Και μέχρι τα ποσοστά να ισορροπήσουν δεν θα σταματήσουμε να μαχόμαστε. Αλλωστε ο ρατσισμός δεν συνδέεται πάντα μόνο με το φύλο. Εχει να κάνει με το χρώμα, με τους ανθρώπους της lgbt κοινότητας, την εθνικότητα, τη θρησκεία.

• Εχετε σκεφτεί ποτέ να βγάλετε τις μάσκες και να συνεχίζετε να μάχεστε με την ανθρώπινη μορφή σας;

Οχι, διότι η ανωνυμία είναι πολύ σημαντική για τη δουλειά που κάνουμε. Οταν παραμένεις ανώνυμος τότε αυτομάτως το επίκεντρο παύεις να είσαι εσύ και όλοι συγκεντρώνονται σε αυτά που λες, στις ιδέες που πρεσβεύεις. Δεν έχει σημασία να μάθουν ποιες είμαστε γιατί δεν μας ενδιαφέρει να ασχοληθεί κανείς με την προσωπική μας ζωή, παρά μόνο με τα μηνύματα που υποστηρίζουμε.

• Κάποιο απρόοπτο, κανείς που ήθελε να δει τι κρύβεται κάτω από τον γορίλα υπήρξε όλα αυτά τα χρόνια;

Αυτό θα ήταν στα όρια της βιαιοπραγίας και κάτι τέτοιο δεν είναι αποδεκτό. Τουλάχιστον πλέον καταφέραμε κανείς να μην ενδιαφέρεται να μάθει την ταυτότητά μας. Ανενόχλητες πια μπορούμε να μιλάμε για τις προκαταλήψεις και τη διαφοροποίηση.

Αλλωστε όπου μας καλούν πλέον ξέρουν από την αρχή το αδιαπραγμάτευτο δεδομένο: εμείς θα μιλήσουμε για ό,τι θέλουμε. Αν κάποιος διαφωνήσει με το περιεχόμενο της ομιλίας ή της performance τότε δεν πηγαίνουμε.

Συμβιβασμούς δεν κάνουμε. Μην παραβλέπετε επίσης ότι στους μεγάλους οργανισμούς και τα μουσεία υπάρχουν πάντα άνθρωποι που συμφωνούν μαζί μας και μας καλούν για να μπορέσουν να ισχυροποιήσουν τα επιχειρήματά τους, να διευκολύνουμε τον δικό τους αγώνα και να δείξουν εν τέλει στο μεγάλο κοινό τους και μια διαφορετική άποψη.

• Και μεταξύ σας πώς δουλεύετε;

Σαν μια ροκ μπάντα.

• Οχι σαν οικογένεια;

Αν ήμασταν οικογένεια θα ήμασταν όλες μαμάδες (γέλια). Σαν γνήσια κολεκτίβα που είμαστε μιλάμε και μοιραζόμαστε τα πάντα. Μπορεί αυτό να μας τρώει λίγο χρόνο παραπάνω, αλλά στο τέλος της ημέρας το ρεζουμέ είναι ισχυρότερο καθώς η διαφορετικότητα και η πολυφωνία έχουν νικήσει.

«Κρίμα που δεν έγινε πρόεδρος η Κλίντον»

• Στην τέχνη, όπως είπατε, τα βήματα είναι αργά, αλλά στην πολιτική η υποψηφιότητα της Χίλαρι Κλίντον είναι απόδειξη ότι γίνονται σημαντικά βήματα;

Είναι μια νίκη που άργησε πολύ να έρθει. Και δυστυχώς χάρη στο αμερικανικό εκλογικό σύστημα -που καθόλου δίκαιο δεν είναι- δεν κατάφερε να γίνει πρόεδρος. Τρία εκατομμύρια περισσότεροι Αμερικανοί την προτίμησαν, δεν είναι αμελητέο.

Πιστεύαμε ότι ο Τραμπ είναι μειοψηφία και δεν φανταζόμασταν ότι η επικράτησή του στις κρίσιμες Πολιτείες θα ήταν τόσο σαφής. Ηταν μεγάλη έκπληξη η εκλογή του, αλλά δεν ήταν ποτέ έκπληξη το ποιόν του: επικεφαλής ενός θυμωμένου κινήματος, μιας λευκής επίθεσης που γιγαντωνόταν ήδη από τη θητεία Ομπάμα καθώς είχε χρηματική δύναμη να υποστηρίξει την υποψηφιότητά του.

• Τι πιστεύετε εν τέλει ότι είναι χειρότερο: να ζεις στη Ρωσία του Πούτιν ή στην Αμερική του Τραμπ;

Δεν έχουμε εμπειρία από τη ζωή στη Ρωσία του Πούτιν για να μπορούμε να συγκρίνουμε. Οσο για την Αμερική στα χρόνια του Ντόναλντ Τραμπ σάς καλούμε να μας ξαναρωτήσετε σε έναν χρόνο από σήμερα.

Σας λέμε όμως σίγουρα ότι θα αντισταθούμε, ότι είμαστε πολλοί και δεν νιώθουμε μόνοι ή αδύναμοι, ότι δεν θα δεχτούμε εκφοβισμό ή υποτίμηση. Υπάρχει και κάτι παρήγορο: η τέχνη στις μέρες μας είναι πιο προοδευτική από την κυβέρνησή μας κι αυτό μας κάνει ακόμα πιο ισχυρές.

Ας αναλογιστούμε αυτή τη σοκαριστική διαπίστωση για να ψάξουμε τα αίτια του κακού και να καταλάβουμε πώς τα προνόμια των λίγων έφτασαν να καθορίζουν τις δημοκρατικές μας αξίες. Θα υπάρξει ισχυρό κύμα αντιδράσεων διότι η κυβέρνησή μας προτιμά πολίτες που δεν σκέφτονται.

• Υπάρχει ένα μέρος στο οποίο αισθάνεστε ότι έχετε όση ελευθερία, ισότητα και δικαιοσύνη επιθυμείτε;

Ζούμε σε μια πολύ ισχυρή ακτιβιστική κοινότητα που σφύζει από διαφορετικότητα και μας αρέσει πολύ. Το να ζεις στη Νέα Υόρκη σε προστατεύει από παντός τύπου δυνάστες, αλλά οι καιροί που ζούμε δεν είναι ασφαλείς για εκείνους που διαφωνούν.

Είναι μια παγκόσμια επιδημία: κοιτάξτε την άνοδο της Δεξιάς σε όλη την Ευρώπη, το Brexit. Θυμόμαστε πως μετά το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος στη Μεγάλη Βρετανία αρχίσαμε πρώτη φορά να υποψιαζόμαστε μια νίκη Τραμπ. Είναι εκείνη η στιγμή που συνειδητοποιείς ότι όλα μπορούν να συμβούν.