Πλωτίνος καλεί Ορθοδοξία

«Χαίρε, ακτίς νοητού ηλίου / Χαίρε βολίς του αδύτου φέγγους…»

Η κυριαρχία της εικόνας πάνω στο Λόγο και μάλιστα της πλέον άθλιας αισθητικά και ηθικο-πνευματικά από πλευράς περιεχομένου, έχει δρομολογήσει έναν πολιτισμικό τύπο καταστροφής της συλλογικής και ατομικής μνήμης καθώς και της κριτικής σκέψης. Η επιβολή της ποσότητας πάνω στην ποιότητα που συνεπάγεται αυτό το γεγονός συγκεφαλαιώνεται στο μείζον πρόβλημα της εποχής μας, την ανυπαρξία Νοήματος για την ζωή και τον άνθρωπο.

Οι νέοι ταλανίζονται από το μη Νόημα, το οποίο είναι συνδεδεμένο με την απουσία οράματος για την ανθρώπινη ευτυχία. Η φενακισμένη εικόνα δεν απευθύνεται στο ανθρώπινο βλέμμα  αλλά στο «μάτι», στην επιφανειακή και ρηχή αποτύπωση φευγαλέων εντυπώσεων, εκ των  οποίων αρκετές φορές  είναι επενδυμένες με σκηνές βίας, και με σενάρια στα οποία η δύναμη και η ισχύς είναι αυτοσκοπός ατομικός και κοινωνικός, όπως η αγορά. Η οργανωμένη βιομηχανία του θεάματος  έχει δώσει μία απίστευτη πλανητική ισχύ στους σκουπιδότοπους της εικόνας, οι οποίοι αποτελούν την εκπορνευμένη εμπροσθοφυλακή της ελίτ της Παγκοσμιοποίησης.

Πρώτος ο Πλάτων στο έργο του «Τίμαιος», έθεσε το καταλυτικό πρόβλημα της εικόνας και του προτύπου που αυτή δημιουργεί για τον άνθρωπο. «Επειδή όμως η φύση  εκείνου του προτύπου είναι αιώνια και δεν μπορούσε να τη μεταδώσει απόλυτα στον κόσμο, σκέφτηκε να τον κάνει σαν κινητή εικόνα της αιωνιότητας. Βάζοντας λοιπόν τάξη στον ουρανό, έφτιαξε της σταθερής αιωνιότητας την εικόνα, η οποία κινείται σύμφωνα με τους νόμους των αριθμών, αυτό που βέβαια ονομάζουμε χρόνο…».

Αυτή η Πλατωνική θέση φαίνεται πως επηρέασε αποφασιστικά τον Χριστιανισμό και ιδιαίτερα την Ορθοδοξία.

Ο κατεξοχήν φιλόσοφος όμως που αναλύει την εικόνα και την τοποθετεί στο επίκεντρο του προβληματισμού του, είναι ο Πλωτίνος 3ος αι. μ. Χ., ο οποίος ζει στην πρώτη Παγκοσμιοποίηση την Ρωμαική και με την ισχυρή του ενόραση διαβλέπει στο άνοιγμα των συνόρων και των πολιτισμικών αλληλεπιδράσεων την βαρύτητα που αποκτά η εικόνα στις νέες παγκοσμιοποιημένες συνθήκες της εποχής του.

Επηρεασμένος κυρίως από τον Πλάτωνα, τους Στωικούς και τον Αριστοτέλη, δημιουργεί ένα δικό του φιλοσοφικό σύστημα στο οποίο συνδέει στοιχεία της Ανατολής με την Ελληνική φιλοσοφία, πάνω στον άξονα του Ορθολογισμού και δημιουργεί μία Μεταφυσική του φωτός. «Όπως  οι ακτίνες του ηλίου, φωτίζοντας ένα σκοτεινό σύννεφο, το κάνουν  να λάμπει και το δείχνουν χρυσό, έτσι και η ψυχή μπαίνει στο σώμα του ουρανού και του δίνει ζωή, αθανασία και το ξυπνά από τον ύπνο του», σημειώνει ο Έλληνας φιλόσοφος από την Αίγυπτο.

Ο Πλωτίνος ηγεμόνευσε φιλοσοφικά στην εποχή του και δημιούργησε τη Νεοπλατωνική Σχολή, η οποία επηρέασε το Χριστιανισμό και το Βυζάντιο, ιδιαιτέρως την μεγάλη του τέχνη, τους Άραβες φιλοσόφους και φυσικά την Αναγέννηση. Ακόμα και ο Ελύτης αρδεύει από την Μεταφυσική του φωτός. Για την εικόνα που απευθύνεται στο πιο ζωογόνο βλέμμα και του δίνει περιεχόμενο αξιών και πνευματικότητα, ο Πλωτίνος γράφει: «στον κόσμο των νοητών, η θέαση δεν έχει εξωτερικό όργανο… είναι ένα φως που βλέπει ένα άλλο φως, ένα φως που βλέπει τον εαυτό του».

Ο μέγιστος των καλλιτεχνών, φιλόσοφος Δομήνικος Θεοτοκόπουλος χρησιμοποιεί στοιχεία από τον Πλωτίνο και τους Νεοπλατωνικούς, συναρμοσμένα με τον Αριστοτέλη και θέτει τη φιλοσοφία μέσα στην εικόνα, επαναφέροντας την ηγεμονία στο Λόγο μέσω της ομορφιάς της εικόνας. Δημιουργεί ένα απελευθερωτικό  όραμα για την Ανθρωπότητα, ο Γκρέκο, μέσα στην σκοτεινιά της Αντιμεταρρύθμισης και της Ιεράς Εξέτασης. Ένα φιλοσοφικό μονοπάτι μοναδικό στην ιστορία της ανθρωπότητας που δεν έχει αποκωδικοποιηθεί ακόμα, το οποίο μπορεί να αποτελέσει δημιουργικό έναυσμα για ένα  αντίδοτο ομορφιάς και στοχασμού στην σημερινή βαρβαρότητα της ευτελούς εικόνας του μαζικού θεάματος.

Διαφορετικό υψηλό Παράδειγμα αποτελεί ο Θεοφάνης ο Έλληνας  στη Ρωσία , ο οποίος δρομολογεί την Ρωσική Σχολή Τέχνης με αφετηρία τον μαθητή του, τον πολυσήμαντο Ρουμπλιόφ.

Η Ορθοδοξία, διαθέτει το πολιτισμικό υπόβαθρο για ένα τέτοιο εγχείρημα που θα συνδυάζει  τη Φιλοσοφία με την υψηλή Τέχνη, θα  αναλάβει το εγχείρημα να κάνει τις δημιουργικές τομές, αφού πρώτα ανανεωθεί εσωτερικά;                                

«Το ωραίο φανερώνεται κυρίως στην όραση αλλά και στην ακοή και στην ευφράδεια του λόγου και στη μουσική κάθε είδους  αφού τόσο  οι μελωδίες όσο και οι ρυθμοί μπορεί  να είναι ωραίοι και πέρα από τις αισθήσεις προχωρώντας σε μιαν υψηλότερη σφαίρα…. όσο για τη σοφία, είναι η νόηση που αποστρέφεται τα χαμηλά και οδηγεί την ψυχή στα υψηλά. Η αυτοκαθαρμένη ψυχή γίνεται τότε ιδέα και λόγος και εντελώς ασώματη και νοητή, δοσμένη στο θείο  απ’ όπου πηγάζει το ωραίο…».

Αυτός είναι ο τρόπος που πρότεινε ο Πλωτίνος στην πρώτη Παγκοσμιοποίηση, τη Ρωμαϊκή για «να  θεαθούμε το “ασύλληπτο  κάλλος”». Ο μεγάλος φιλόσοφος καλεί την Ορθοδοξία και κάθε θρησκεία να συνθέσει στη δική μας Παγκοσμιοποίηση σε πολυπλοκότερους όρους την νέα εικόνα ποιότητας μέσα στο Λόγο, ίσως με περισσότερο Αριστοτέλη. Εγχείρημα εξαιρετικά δύσκολο  που μόνο η Φιλοσοφία μπορεί να πράξει , όπως έπραξε σε κάθε δύσκολη εποχή.