Πιέτα και τσάκιση

Η απώλεια του Γιούργκεν Χάμπερμας μας κάνει φτωχότερους. Η κριτική της νεωτερικής κοινωνίας και του καπιταλιστικού σύγχρονου πολιτισμού από τη Σχολή της Φρανκφούρτης είναι επίκαιρη όσο ποτέ: ο Λόγος, εκ των ων ουκ άνευ συνθήκη κατανόησης και απελευθέρωσης του ανθρώπου, εργαλειοποιήθηκε· μετατράπηκε σε όχημα απόλυτης κυριαρχίας, άτεγκτου ελέγχου και φετιχιστικά αποθεωμένης αποτελεσματικότητας. «Η έκλειψη του Λόγου» που ανάφεραν οι ιδρυτές της Σχολής της Φρανκφούρτης Μαξ Χορκχάιμερ και Τέοντορ Αντόρνο στο ομότιτλο βιβλίο (1947) έχει οδηγήσει τις δυτικές κοινωνίες στο σημερινό τους αδιέξοδο, μια τραγική κατάσταση που, λόγω της επικυριαρχίας του δυτικού τρόπου ζωής, συμπαρασύρει ολόκληρο τον πλανήτη.

Μια πτυχή της σύγχρονης ολέθριας εποχής είναι η κλιματική αλλαγή, η οποία αποτυπώνεται στην τήξη των παγετώνων. Στο θέμα αυτό αναφέρεται το ντοκιμαντέρ «La Pietà» των Ράφα Μολές και Πέπε Αντρέου (2026) που προβλήθηκε στο 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης. Οι δύο κινηματογραφιστές παρουσιάζουν την ιστορία μιας οικογένειας των αρχών του 20ού αιώνα, τα μέλη της οποίας απομονωμένα στον Αρκτικό Βορρά αφιερώνουν τη ζωή τους στην παρατήρηση των (τότε) πολύ προδρομικών μεταβολών των παγετώνων. Οι δύο δημιουργοί συνθέτουν έναν βαθύ, ελεγειακό στοχασμό για το επερχόμενο τέλος του κόσμου όπως τον ξέρουμε. Η καταληκτική σκηνή του ντοκιμαντέρ, με τους εναπομείναντες πάγους καλυμμένους με λευκά υφάσματα ώστε να επιβραδυνθεί η τήξη τους, ασφαλώς παραπέμπει στο διάσημο ομότιτλο γλυπτό του Μιχαήλ Αγγελου (1499).

Η λατινική λέξη pietas αναφέρεται στην ευσέβεια, την ευλάβεια, την αφοσίωση, το καθήκον, περιγράφοντας μια εκ των αρετών των Ρωμαίων: ο Κικέρων συνδέει τη λέξη με το καθήκον απέναντι στη χώρα, τους γονείς, τους συγγενείς, ενώ ο Βιργίλιος χαρακτηρίζει τον Αινεία με το παραγόμενο επίθετο pius. «Κάναμε μια ταινία που αναδεικνύει την ομορφιά ως “όπλο”» δήλωσαν οι δύο δημιουργοί του ντοκιμαντέρ κατά τη βράβευσή τους στο Φεστιβάλ με το βραβείο «Ανθρώπινες αξίες», θεσμοθετημένο από τη Βουλή των Ελλήνων. Μια φράση που επαναφέρει το «Η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο» που ο Ντοστογιέφσκι βάζει στο στόμα του πρίγκιπα Μίσκιν στο μυθιστόρημα «Ο ηλίθιος» (1869).

Την ομορφιά, που τόσο βάναυσα τσάκισε ο Θεόδωρος Καράογλου (βουλευτής της Νέας Δημοκρατίας, αυτοπροτεινόμενος ως υποψήφιος περιφερειάρχης Κεντρικής Μακεδονίας), με τον τρόπο που πρόφερε τον τίτλο του ντοκιμαντέρ κατά την απονομή του βραβείου: σαν να αναφερόταν σε πιέτα παντελονιού με σιδερωμένη τσάκιση, εντελώς ασύνδετος με τη δραματικότητα του έργου του Μιχαήλ Αγγελου και το σπαρακτικό, χαμηλότονο μήνυμα της ταινίας.

Εχει δίκιο ο Ντοστογιέφσκι, η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο. Αρκεί να καταφέρουμε να απαλλαγούμε από όλους αυτούς που τόσο βάναυσα τον βρομίζουν και τον ασχημίζουν.

* (Ph.D.)2, καθηγητής Ιατρικής Φυσικής – Υπολογιστικής Ιατρικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστήμιου Θράκης