Αν δεν υπήρχε λογοτεχνία (κάθε είδους και κάθε καλλιτεχνικού επιπέδου) μπορεί και να μην υπήρχε κινηματογράφος – ή τουλάχιστον ένα πολύ μεγάλο μέρος των ταινιών του. Αυτό το δηλώνει… ένας σκηνοθέτης και μελετητής του κινηματογράφου όπως εγώ! Αν συμβουλευτεί κανείς σχετικά σάιτ, θα διαπιστώσει ότι, πέρα από τα γνωστά βιβλία που έγιναν ταινίες, υπάρχουν και τα λιγότερο γνωστά ή και άγνωστα που αποτέλεσαν το υλικό άμεσα ή έμμεσα χιλιάδων σεναρίων.
Δεν έχω γράψει λογοτεχνικό βιβλίο, όμως πάντα η λογοτεχνία φώτιζε τους δρόμους που ακολούθησα στο σινεμά. Παρ’ όλο που οι ταινίες μου είχαν την πρωταρχική τους έμπνευση σε προσωπικά μου βιώματα, τα βιβλία ήταν εκείνα που με βοήθησαν ουσιαστικά –ως βασικό ή συμπληρωματικό υλικό ή/και ως σημείο αναφοράς– να βρω μια ιστορία για το βίωμά μου.
Ειδικότερα μάλιστα στο κινηματογραφικό είδος που αγαπώ (ψυχολογικά θρίλερ, νουάρ, επιστημονική φαντασία) τα βιβλία ήταν πάντα ο απόλυτος οδηγός μου. Σε μια πρόσφατη παρουσίαση ταινίας μου με θέμα τα ταξίδια στον χρόνο, κάποιοι θεατές με ρώτησαν για τις πηγές έμπνευσής μου. Προς μεγάλη τους έκπληξη, αντί για ταινίες ανέφερα τα βιβλία του συγγραφέα Φίλιπ Κ. Ντικ. Κι όμως, δεν υπήρχε τίποτα το περίεργο σε αυτό. Μια εικοσάδα βιβλία (και πολλά λέω) επιστημονικής φαντασίας του 19ου και του 20ού αιώνα υπήρξε ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης για χιλιάδες ταινίες.
Με αφορμή μια πρόσφατη συζήτηση στο Γαλλικό Ινστιτούτο με θέμα «Από το βιβλίο στην οθόνη», αλλά και κάποια ενδιαφέροντα άρθρα, τέθηκε πάλι το παλιό αναπάντητο ερώτημα: γιατί οι σκηνοθέτες στη χώρα μας εμπνέονται ελάχιστα ή καθόλου από βιβλία; Ερώτημα που θέτω στην αρχή της χρονιάς στους φοιτητές μου του τρίτου έτους που ετοιμάζονται για την πτυχιακή τους ταινία. Εχετε κάποιο βιβλίο που σας εμπνέει; (Η καθηγήτρια σεναρίου, εννοείται, τους προτείνει πάντα πολλά ενδιαφέροντα διηγήματα, ελληνικά και ξένα.) Η απάντηση είναι ίδια: θέλουν σενάριο «πρωτότυπο», «κάτι δικό τους!»
Δική σας είναι η βιωματική εμπειρία, τους λέω, αλλά είναι απλώς το κίνητρο. Δεν κάνετε ταινία τη ζωή σας. Χρειάζεται να την περάσετε μέσα από μια ιστορία. Πάρτε ένα διήγημα ως βάση. Αλλάξτε το. Εκμεταλλευτείτε τη δραματουργία ενός συγγραφέα, κάποιους χαρακτήρες που μπορούν να προσαρμοστούν στις δικές σας επιθυμίες. Το έκαναν πολλοί μεγάλοι σκηνοθέτες που θαυμάζετε.
Δυστυχώς τις τελευταίες δεκαετίες η τέχνη γίνεται όλο και πιο αυτάρεσκη, πιο αυτοαναφορική, πιο φλύαρη. Τα παιδιά επηρεάζονται και ακολουθούν το ρεύμα. Λέγεται ότι ο Κιούμπρικ, πριν από κάθε ταινία του, έκανε βόλτες στα βιβλιοπωλεία για να γνωρίσει τα καινούργια βιβλία. Ολες σχεδόν οι ταινίες του είναι διασκευές βιβλίων που όμως τα έκανε απόλυτα προσωπικά, δικά του.
Ναι, μια βόλτα στα βιβλιοπωλεία ξεφυλλίζοντας βιβλία. Σας περιμένουν, τους λέω, όμως ξέρω ότι δεν θα υπάρξει ανταπόκριση.
*Σκηνοθέτης, διευθυντής Film Studies BA MA New York College, Athens, University of Greenwich, UK
