Παρ’ όλο που από πολύ νεαρή ηλικία είδα εκατοντάδες ταινίες μεγάλων δημιουργών έχοντας την τύχη να ζήσω σε εποχές με τα πιο σημαντικά καλλιτεχνικά κινήματα, έτρεφα πάντα ιδιαίτερη αδυναμία στις ταινίες είδους. Αυτές τις αγαπημένες, χαμηλόφωνες και ευγενείς ταινίες κάποιων λιγότερο γνωστών ή και άγνωστων σκηνοθετών που συνήθως συμπληρώνουν στο τέλος τις λίστες των κριτικών για τις ταινίες της εβδομάδας.
Τις αποκαλώ «ευγενείς» γιατί ό,τι έχουν να πουν το λένε μέσα στα συγκεκριμένα πλαίσια του είδους που υπηρετούν. Συνήθως οι πιο αξιόλογες από αυτές αποτελούν ενδιαφέρουσες παραλλαγές μιας κοινής θεματικής. Κι αυτή τη θεματική εξαντλούν. Δεν μιλάνε για όλους και για όλα χωρίς να καταλήγουν πουθενά, όπως κάνουν συχνά κάποιοι σκηνοθέτες-δημιουργοί παρασυρμένοι από τις υπέρμετρες φιλοδοξίες τους.
Υιοθετούν επίσης και τη συγκεκριμένη αισθητική που απαιτεί το είδος τους. Αλλη η εικαστική προσέγγιση και τα υπόλοιπα μορφικά στοιχεία σ’ ένα δράμα, άλλη σε μια κωμωδία κι άλλη σ’ ένα θρίλερ. Πολλές φορές και μόνο με κάποια πλάνα αναγνωρίζεις για ποιο είδος πρόκειται.
Και το πιο σημαντικό. Οι σκηνοθέτες αυτών των ταινιών δεν φοβούνται, δεν στραγγαλίζουν το συναίσθημα, τον συγκινησιακό χαρακτήρα που σημαδεύει κάθε είδος. Το γέλιο, το δάκρυ, την αγωνία, τον φόβο… Να γιατί αποκαλώ «ευγενείς» τις ταινίες τους. Γιατί πριν απ’ όλα σέβονται τους θεατές τους.
Αλλά και αρκετοί από τους σκηνοθέτες-δημιουργούς χρωστάνε πολλά στις ταινίες είδους ή απέκτησαν τη φήμη τους χάρη σε αυτές. Βρήκαν κυριολεκτικά τον δρόμο τους και μπόρεσαν να εκφράσουν ιδανικά τις ιδέες και τον ψυχικό τους κόσμο μέσα από τα είδη. Ο Χίτσκοκ μέσα από το ψυχολογικό θρίλερ. Ο Τζον Φορντ και ο Αντονι Μαν μέσα από το γουέστερν, το επικό ο πρώτος, το λυρικό και απομυθοποιητικό ο δεύτερος. Ο Ντάγκλας Σερκ μέσα από το μελόδραμα και ο Ζακ Τουρνέρ μέσα από το φανταστικό. Ο Μελβίλ, μετά από κάποιες πρώτες ταινίες χωρίς ιδιαίτερη προσωπικότητα, βρήκε το είδος που του χάρισε τη φήμη του, έναν ευφυή συνδυασμό φιλμ νουάρ και γκανγκστερικής ταινίας.
Σίγουρα όμως ο σκηνοθέτης-δημιουργός που δικαιούται μια ξεχωριστή θέση στη σχέση του με τα είδη είναι ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ. Ολες σχεδόν οι ταινίες του είναι ταινίες είδους. Κανείς δεν αμφισβητεί ότι το «2001 η Οδύσσεια του Διαστήματος» είναι μια ταινία επιστημονικής φαντασίας ή «Η Λάμψη» μια ταινία τρόμου. Είναι όμως συγχρόνως δύο ταινίες που δίνουν μια άλλη διάσταση, πολύ προσωπική, στα είδη αυτά. Ο Κιούμπρικ δεν φοβήθηκε να υπηρετήσει κάποια δεδομένα των ειδών, κατόρθωσε όμως συγχρόνως να υπερβεί τα όριά τους. Και ακόμα, ως γνήσιος δημιουργός, μέσα από όλα τα είδη που υπηρέτησε με τις ταινίες του, να εκφράσει την ίδια αντίληψη για τον άνθρωπο και τον κόσμο.
*Σκηνοθέτης, διευθυντής Film Studies BA, MA New York College, Athens, University of Greenwich, UK
