Μια παλιά έκδοση του μυθιστορήματος του Ιουλίου Βερν «Δεκαπενταετής πλοίαρχος» είχε το εξής, απίθανο για το σημερινό βλέμμα, οπισθόφυλλο (αφαιρέσαμε μονάχα το όνομα του εκδοτικού οίκου): «Οπως είναι γνωστόν, τα μεγάλα κλασσικά μυθιστορήματα έχουν ένα ελάττωμα: είναι πολύλογα και εκτενή. Αυτό δεν κάνει μόνο την έκδοσί τους ογκώδη και ακριβή, αλλά και εμποδίζει τον σημερινό αναγνώστη να τα απολαύση.
»Συνήθως, ο αναγνώστης, αφού πληρώσει ακριβά για να τα αποκτήση, “πηδάει” ολόκληρες σελίδες για να φθάση πάλι σε “ενδιαφέρον σημείον” της πλοκής. Για να απαλλάξη το αναγνωστικό κοινό από τα έξοδα και να κάνη την ανάγνωσι πιο απολαυστική, η εκδοτική εταιρεία […] ανέθεσε σε ειδικούς μεταφραστάς να “συμπτύξουν” τα κλασσικά έργα, μειώνοντας την πολυλογία στο ελάχιστο και διατηρώντας ακριβώς τις σελίδες που δεν τις “πηδάει” ο αναγνώστης, χωρίς εξάλλου να βλάψουν το ύφος και τη γοητεία του αρχικού κειμένου. Προσφέρονται έτσι σήμερα, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, τα αθάνατα κλασσικά έργα σε μικρούς κομψούς τόμους με γοητευτικό περιεχόμενο και σε τιμή που επιτρέπει ακόμη και στις πιο φτωχές λαϊκές τάξεις να τα απολαύσουν!».
Το βιβλίο είναι μικρού σχήματος, 159 σελίδων, με φτηνό χαρτί, έναντι 500 και πλέον σελίδων που έχει μια άλλη, σύγχρονη έκδοση του μυθιστορήματος. Δεν υπάρχει χρονολογία έκδοσης, ωστόσο από το πενταψήφιο νούμερο τηλεφώνου μπορεί κανείς να υποθέσει ότι κυκλοφόρησε τη δεκαετία του ’50. Από τα πολλά που μπορεί να σχολιάσει κανείς -το κείμενο προσφέρεται!- επιλέγουμε επιγραμματικά:
Α) Υπάρχουν και σήμερα κάποιοι που κατακρίνουν σε άλλα πεδία την «πολυλογία» -βλ. την περίφημη αποστροφή για την «πολιτική πουμαρό»-, ωστόσο κανείς δεν θα τολμούσε τώρα -τουλάχιστον όχι ακόμα- να χαρακτηρίσει δημόσια ως «πολυλογία» τα μυθιστορήματα σημαντικών συγγραφέων και να προτείνει την περικοπή τους.
Β) Ο συγκεκριμένος εκδότης, που σημειωτέον ήταν σαφώς προοδευτικός και νεωτεριστής από πολλές απόψεις, ονόμαζε τη σειρά για την οποία μιλάμε εδώ «Φθηνά βιβλία μεγάλων συγγραφέων». Αν σήμερα λέμε ότι το ελληνικό αναγνωστικό κοινό είναι μικρό, εκείνη την εποχή ήταν ελάχιστο. «Περικοπές» γίνονται και σήμερα, αλλά μόνο σε εκδόσεις για παιδιά. Η ακραία αυτή προσπάθεια του εκδότη να προσεγγίσει νέο κοινό αντιμετωπίζοντάς το όπως αντιμετωπίζονται και σήμερα τα παιδιά, δείχνει, πρώτον, το μέγεθος της φτώχειας τότε και, δεύτερον, το χαμηλό επίπεδο γραμματισμού και εξοικείωσης με το βιβλίο.
Γ) Και άλλοι εκδότες είχαν εκείνες τις δύο πρώτες δεκαετίες μετά τον πόλεμο ως στόχο φτηνές εκδόσεις, προσιτές σε όλους: ο Γαλαξίας της Ελένης Βλάχου, το Θεμέλιο, οι νέοι εκδότες στις αρχές της χούντας (Κάλβος, Στοχαστής, Κείμενα) που είχαν διακηρυγμένο στόχο τη μορφωτική άνοδο. Οι εκπτώσεις που έκαναν ήταν βέβαια στο χαρτί και στα κέρδη, όχι στα κείμενα.
Δ) Η Μεταπολίτευση δεν ευνόησε τις εκδόσεις τσέπης και το φτηνό βιβλίο.
Ε) Το ζήτημα της λεγόμενης φιλαναγνωσίας είναι κορυφαίας σημασίας και θα πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο άλλου σημειώματος. Η απόσταση που έχει διανυθεί από εκείνη την εποχή στο ελληνικό πλαίσιο είναι τεράστια, αλλά σε ευρωπαϊκό πλαίσιο ασήμαντη.
