Πριν από 99 χρόνια

Δέκα χρόνια «Εφημερίδας των Συντακτών» σήμερα. Δέκα χρόνια δύσκολα, ωραία, περιπετειώδη. Αλλά «ριζώσαμε», που λένε. Εκεί που λίγοι το περίμεναν! Θυμάμαι τη σαββατιάτικη στήλη του αξέχαστου –από τους πρωτοστάτες της «Συντακτών»– Γιάννη Καλαϊτζή: «Μπορούμε χωρίς αφεντικά;». Να που μπορέσαμε. Ηδη μας χωρίζει μία αύρα νοσταλγίας από τα πρώτα χρόνια. Δευτέρα 5 Νοεμβρίου 2012 το ξεκίνημα. Ομως, πριν από 99 χρόνια, Νοέμβριο επίσης, του 1923, αλλά στις 11, εμφανίζεται η πρώτη, βραχύβια μεν, αλλά… συνεταιριστική εφημερίδα συντακτών, με τίτλο «Εφημερίς των Συντακτών»· την πληροφορία οφείλω στον «τρυποκάρυδο» του Τύπου και της λογοτεχνίας μας, φίλο Γιώργο Ζεβελάκη.

Τρεις ενδεικτικές περιπτώσεις που περίπου αποτυπώνουν το πολιτικό κλίμα εκείνης της εποχής, στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, στην οποία δεν έχουν ακόμα σιγήσει καλά καλά οι «κλαγγές» του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου: α) Στις 24 Ιουλίου υπογράφεται, έπειτα από διαπραγματεύσεις εφτάμισι μηνών, η Συνθήκη της Λωζάννης, που ρυθμίζει τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και τον διωγμό των Ελλήνων της Μικρασίας, και κανονίζει τη (διεθνώς πρωτοφανή!) ανταλλαγή πληθυσμών, με διαχωριστικό γνώρισμα τη… θρησκεία. β) Την ίδια μέρα που κυκλοφορεί η πρώτη «Συντακτών» στην Αθήνα, στη Γερμανία συλλαμβάνεται ο Αδόλφος Χίτλερ, για το αποτυχόν, τρεις μέρες πριν, 8 Νοεμβρίου, «Πραξικόπημα της μπυραρίας» του Μονάχου. γ) Κάτι μεταξύ εύθυμου και σοβαρού: οι ημερολογιακές αντιστοιχίσεις του 1923 με το σήμερα είναι… προβληματικές, διότι το 1923 είναι η χρονιά που η Ελλάδα (τελευταία από όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, για να μην ανησυχούμε με τα τωρινά, όσοι ανησυχούμε τέλος πάντων!) εισάγει (βιαίως!) το νέο Γρηγοριανό ημερολόγιο. δ) Αυτό το (δ) συνδέεται άμεσα με την έκδοση της (πρώτης) «Εφημερίδος των Συντακτών»: Αμέσως με τη Μικρασιατική Καταστροφή, στις 11 Σεπτεμβρίου 1922, εκδηλώνεται, στη Χίο και τη Λέσβο, κίνημα στρατιωτικό, γνωστό ως «Επανάσταση της 11ης Σεπτεμβρίου», με αρχηγό της επαναστατικής επιτροπής τον συνταγματάρχη Νικόλαο Πλαστήρα, που παύει τον βασιλιά Κωνσταντίνο και ορίζει βασιλιά τον διάδοχό του Γεώργιο Β΄. Στις 22 Οκτωβρίου 1923, τρεις μέρες μετά την προκήρυξη εκλογών για τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους από την επαναστατική κυβέρνηση Στυλιανού Γονατά, εκδηλώνεται αντεπαναστατικό/φιλοβασιλικό κίνημα, με φερόμενους ως αρχηγούς τους αντιστράτηγους Γεώργιο Λεοναρδόπουλο και Παναγιώτη Γαργαλίδη, αλλά, στην ουσία, καθοδηγείται από «Ομάδα Ταγματαρχών» φιλοβασιλικών, με επικεφαλής τον Ιωάννη Μεταξά. Στις 15 Νοεμβρίου, τρεις ώρες μετά την έκδοση καταδικαστικής απόφασης έκτακτου στρατοδικείου, εκτελούνται πέντε πολιτικοί και ο τελευταίος αρχηγός της Στρατιάς Μικράς Ασίας, ως υπαίτιοι της Καταστροφής.

Με το κίνημα των Λεοναρδόπουλου – Γαργαλίδη (Μεταξά), το οποίο κατεστάλη πέντε μέρες μετά, η κυβέρνηση, με διάταγμα, θέτει εκτός νόμου 36 εφημερίδες της χώρας, εκ των οποίων οι 10, αθηναϊκές, ως «φιλοβασιλικές» και «αντιδημοκρατικές». Τότε, 75 Αθηναίοι δημοσιογράφοι, αναγκαστικά άνεργοι, αποφασίζουν και ενεργούν τον πρώτο στην Ελλάδα δημοσιογραφικό συνεταιρισμό, εκδίδοντας δύο εφημερίδες. Πρώτα την πρωινή «Εφημερίδα των Συντακτών» στις 11 Νοεμβρίου και, μία βδομάδα μετά, στις 18 Νοεμβρίου, τη «Βραδυνή Εφημερίδα των Συντακτών». Η πρώτη διέκοψε αμέσως μετά τις εκλογές του Δεκεμβρίου, οπότε και η Βουλή, σχεδόν παμψηφεί, με πρόταση του Βενιζέλου, ακύρωσε το στρατιωτικό διάταγμα απαγόρευσης. Η δεύτερη, που πουλήθηκε αργότερα σε επιχειρηματία δημοσιογράφο, ήταν η μετέπειτα γνωστή «Βραδυνή». Και οι δύο, προπαντός η πρώτη, αν και ήταν «γεννήματα» της ανάγκης και των συνθηκών, είχαν σημαντική συμβολή στην ιστορία του ελληνικού Τύπου και την ελευθεροτυπίας.