Συμπληρώνονται φέτος 100 χρόνια από την άνοδο του Μπενίτο Μουσολίνι στην εξουσία (1η Νοεμβρίου 1922). Η άνοδος του ιταλικού φασισμού και στη συνέχεια του γερμανικού ναζισμού αποτέλεσαν το έναυσμα και σε μεγάλο βαθμό το πρότυπο για την ανάπτυξη παρεμφερών πολιτικών συστημάτων σε μεγάλα τμήματα της Ευρώπης.
Η απουσία φιλελεύθερων παραδόσεων, η έλλειψη στέρεων και εμπεδωμένων δημοκρατικών θεσμών, μαζί με τις εγγενείς αδυναμίες των δημοκρατικών συστημάτων, διαμόρφωσαν το κατάλληλο υπόστρωμα. Oλα αυτά, συνδυασμένα με την αποσταθεροποίηση λόγω των εκρηκτικών οικονομικών και κοινωνικών προβλημάτων, ευνόησαν την επιβολή αυταρχικών ή/και διδακτορικών καθεστώτων σε μια σειρά από χώρες της Κεντρικής, Ανατολικής και Νότιας Ευρώπης. Ανάμεσά τους οι Λιθουανία, Εσθονία, Λετονία, Πολωνία, Ουγγαρία, Αυστρία, Γιουγκοσλαβία, Αλβανία, Ρουμανία, Βουλγαρία, Ελλάδα, Πορτογαλία, Ισπανία.
Σε αυτές τις περιοχές ο αυταρχισμός πήρε διάφορες μορφές, ανάλογα με τις ιδιαίτερες κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές συνθήκες που επικρατούσαν σε κάθε χώρα. Αντίθετα, στη Βόρεια και τη Δυτική Ευρώπη (Σκανδιναβικές χώρες, Βρετανία, Γαλλία, Κάτω Χώρες), η σταθερότητα του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος, οι φιλελεύθερες παραδόσεις, καθώς και η ισχύς των αστικών στρωμάτων απέτρεψαν την επικράτηση φασιστικών κινημάτων.
Αυτά τα μεσοπολεμικά ευρωπαϊκά αυταρχικά καθεστώτα παρουσιάζουν αρκετές ομοιότητες, όπως: (1) ανάπτυξη μιας εθνικοσοσιαλιστικής ιδεολογίας, μείγμα ενός αναδυόμενου εθνικισμού –ως αποτέλεσμα της εξαθλίωσης των μαζών– με σοσιαλιστικού τύπου προτάσεις διεξόδου από τη μεγάλη οικονομική ύφεση και ανέχεια, (2) αναγωγή των θέσεών τους σε ψευδοεπιστημονικές θεωρίες (ευγονική, φυλετική καθαρότητα, με εύλογη κατάληξη τον ρατσισμό), (3) υπόθεση-υπόσχεση μιας ουτοπικής κοινωνίας, (4) πλήρη έλεγχο του κράτους, με την εγκαθίδρυση του κόμματος-κράτους, (5) αυστηρότατη ιεραρχία, προσωπολατρία και τυφλή υπακοή στον «μεγάλο ηγέτη», (6) αχαλίνωτη εφαρμογή εγκληματικών μεθόδων σε μαζική κλίμακα, (7) ανάπτυξη γραφειοκρατικού μηχανισμού, εντελώς απαραίτητου για τη λειτουργία του κόμματος-κράτους, (8) σχεδιασμό και εφαρμογή νέων, ευφάνταστων προπαγανδιστικών μηχανισμών, (9) πλήρη έλεγχο της πνευματικής και καλλιτεχνικής ζωής, διαμόρφωση μιας αισθητικής στην υπηρεσία της εξουσίας και (10) επένδυση στην ψυχολογία του μίσους και της συναισθηματικής φόρτισης ενάντια σε εξωτερικούς και εσωτερικούς εχθρούς, υπαρκτούς και μη.
Στη χώρα μας, την 4η Αυγούστου 1936 εγκαθιδρύθηκε το δικτατορικό καθεστώς του Ιωάννη Μεταξά και του βασιλέα Γεώργιου Β΄, εμπνευσμένο και υποκινούμενο από τις εξελίξεις στην υπόλοιπη Ευρώπη. Η ημερομηνία αυτή είναι σήμερα επίκαιρη όσο ποτέ άλλοτε. Οι δυσμενείς πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις, όχι μόνο στις ευρωπαϊκές μητροπόλεις του δυτικού καπιταλισμού, αλλά παγκόσμια, μόνο ανέχεια, οικονομική αστάθεια και κοινωνική επισφάλεια υπόσχονται. Δηλαδή, την ιστορικά απαραίτητη εκείνη συνθήκη που οδηγεί σε άνοδο των εθνικισμών και της φανατικής ακροδεξιάς ρητορικής που μόνο νέες περιπέτειες θα επιφέρει.
* (Ph.D.)2, αναπληρωτής καθηγητής Ιατρικής Φυσικής – Υπολογιστικής Ιατρικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης
