Από το σύμπτωμα στην απάντηση

«Να είστε σοφιστές στη σκέψη αλλά όχι στις πράξεις», έχει γράψει ο Ονορέ ντε Μπαλζάκ. Η συμβουλή είναι «βαθιά» -αγαπημένη λέξη του συγγραφέα της Ανθρώπινης Κωμωδίας- και αινιγματική. Ποιο είναι το σύνορο ανάμεσα στη σκέψη και την πράξη; Μήπως μέσα στη σκέψη δεν κυοφορούνται οι πράξεις, τουλάχιστον αυτών που τολμούν να πράττουν; Και από την άλλη, από την εποχή του Πλάτωνα μέχρι και σήμερα, καμιά σκέψη και καμιά δημιουργία δεν μπορεί να θεμελιωθεί αν δεν σπουδάσει τη σοφιστική και δεν αναμετρηθεί μαζί της. Οποιος δεν καταφέρει να βρει μια ισορροπία ανάμεσα στη σκέψη και την πράξη σχετικά με το ζήτημα αυτό, ισορροπία που πρέπει να εφεύρει εκ του μηδενός διότι δεν τη διδάσκουν όσα προηγούνται, θα καταλήξει να αερολογεί καλοπροαίρετα ή να ασχημονεί με έναν κυνισμό που θα τον θεωρεί θεωρητικά δικαιωμένο.

Πέρασα από τη σοφιστική στον κυνισμό. Οχι βέβαια τον ηρωικό κυνισμό του Διογένη, που αψηφούσε τον Αλέξανδρο, αλλά τον σύγχρονο κυνισμό που πρώτοι πρώτοι διδάσκουν σε καθημερινή βάση οι εξουσιαστές και οι εκμεταλλευτές αυτού του κόσμου. Η μετάβαση είναι μάλλον έγκυρη. Αν σοφιστής είναι όχι αυτός που αμφισβητεί το αληθές, το δίκαιο και το ηθικό για λόγους γνωσιολογικής αγωνίας, αλλά ο αχρείος που μαϊμουδίζει την αγωνία αυτή για να κουκουλώσει τις ατασθαλίες του, τότε η σοφιστική αναπόδραστα οδηγεί στον κυνισμό, στην πιο άθλια εκδοχή του.

Οι σκέψεις αυτές δεν είναι, δυστυχώς μάλλον, θεωρητικές. Σε ώρες συνεχιζόμενης οικονομικής, πολιτισμικής και γεωπολιτικής κρίσης, σε ώρες πανδημίας, εξωτερικών απειλών και εσωτερικής διάλυσης, ο κυνισμός, στη χειρότερη εκδοχή του, ευδοκιμεί και η χυδαία σοφιστική γίνεται το στήριγμά του. Δεν είναι ανάγκη να ανατρέξουμε σε μεγάλα κείμενα του παρελθόντος που συνδέουν τη φυσική με την ηθική επιδημία. Το έργο που τις συνδέει κάθε στιγμή γράφεται πλάι μας, όταν, ελπίζω, δεν γράφεται και μέσα μας. Τι να μας κάνουν ο Ομηρος και ο Σοφοκλής, ο Θουκυδίδης και ο Βοκάκιος; Τα σύγχρονα ήθη που εκδηλώνονται στον δημόσιο και τον ιδιωτικό μας βίο τούς έχουν βάλει τα γυαλιά.

Στο πολιτισμικό, στο οικονομικό και στο πολιτικό πεδίο η απροβλημάτιστη εκδήλωση του κυνισμού, η ιδιοτελής αμφισβήτηση κάθε κώδικα, συνιστά ενδημικό φαινόμενο. Σύμπτωμα που, προς έκπληξή μας, αγγίζει όχι μόνο μακρινούς και δακτυλοδεικτούμενους αλλά και κοντινούς που μέχρι χτες αποτελούσαν σημείο αναφοράς μας. Το να αντιληφθούμε τα συμπτώματα δεν συνεπάγεται ότι έχουμε στο τσεπάκι μας το ηθικό εμβόλιο ή ότι το εμβόλιο αυτό δεν θα έχει μοιραίες παρενέργειες. Αλλά, παρ’ όλα ταύτα, είμαστε καταδικασμένοι/ες να ανακαλύψουμε μια απάντηση.