Ισως να αποτελεί μακάβρια σύμπτωση: ο Μαύρος Θάνατος, η πανδημία πανώλης που σάρωσε τον πλανήτη και την Ευρώπη στα μέσα του 14ου αιώνα (1347-1353), ξεκίνησε από τη Μογγολία ή την Κίνα γύρω στα 1330. Το 1339 έφτασε στην Κιργιζία και το 1345 στο Αστραχάν και την Κριμαία. Από εκεί, μέσω του πυκνού εμπορικού δικτύου των γενοβέζικων πλοίων, έφτασε σχεδόν ταυτόχρονα το 1347 στην Κωνσταντινούπολη, στο Κάιρο και στη Μεσσήνη της Σικελίας και συνέχισε στις υπόλοιπες ιταλικές πόλεις.
Από τη Γένοβα πέρασε στη Βαρκελώνη και την Ιβηρική Χερσόνησο καθώς και στη Μασσαλία, απ’ όπου ακολουθώντας τον ρου του ποταμού Ροδανού προχώρησε στη γαλλική ενδοχώρα φτάνοντας στην Αβινιόν (που εκείνη την εποχή ήταν η παπική έδρα) και στο Παρίσι το 1348.
Ο πληθυσμός της Ευρώπης είχε τριπλασιαστεί ή τετραπλασιαστεί στο διάστημα των τεσσάρων προηγούμενων αιώνων (900 – 1300), γνωρίζοντας μεγάλη άνθηση, με αύξηση της γεωργικής παραγωγής και του πληθυσμού, πύκνωση των αστικών κέντρων, ανάπτυξη των Γραμμάτων και των Τεχνών. Για πρώτη φορά μετά από πολλούς αιώνες δημιουργούνται αποθέματα τροφίμων που μετασχηματίζονται σε αποθέματα γνώσης. Οι νέες συνθήκες και ιδίως η ανάπτυξη των μεσαιωνικών πόλεων δημιουργούν νέες ανάγκες για κατάκτηση νέων γνώσεων. Σε αυτό το πλαίσιο γεννιέται ένας νέος θεσμός παραγωγής και προαγωγής της γνώσης, το πανεπιστήμιο.
Ποια ήταν η κατάσταση για τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια την εποχή που χτύπησε ο Μαύρος Θάνατος; Η διατριβή του Μπράιαν Ντέιβιντ Γιουρότσκο με αντικείμενο τις επιδράσεις του Μαύρου Θανάτου στον ευρωπαϊκό πολιτισμό και στη διανόηση (Duquesne University, Πενσιλβάνια, ΗΠΑ, 2009) μας δίνει μια ιδέα, καταγράφοντας 25 ενεργά πανεπιστήμια κατά την έλευση της πανδημίας. Στην επόμενη εικοσιπενταετία, ώς το 1376, ιδρύθηκαν επιπλέον οκτώ πανεπιστήμια, ενώ μόλις τέσσερα αναγκάστηκαν να αναστείλουν τη λειτουργία τους και να κλείσουν. Ενδιαφέρον επίσης είναι ότι στην περίοδο της κορύφωσης της πανδημίας καταγράφεται στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης μείωση του αριθμού των φοιτητών κατά 8,9%, ποσοστό αισθητά μικρότερο σε σχέση με τις απώλειες σε ανθρώπινες ζωές στον γενικό πληθυσμό, ιδιαίτερα αν αναλογιστούμε την αναστάτωση και τον περιρρέοντα φόβο. Μάλιστα, από το 1360 και μετά, καταγράφεται σταθερή άνοδος στον αριθμό των φοιτητών, μικρή στην αρχή, πιο έντονη στη συνέχεια.
Το μεσαιωνικό πανεπιστήμιο ως θεσμός όχι μόνο άντεξε στις αντιξοότητες της πανδημίας, αλλά εξήλθε από αυτήν δυναμωμένο σε τέτοιο βαθμό που αποτέλεσε το προπύργιο στο μέτωπο της διαμόρφωσης της ευρωπαϊκής σκέψης στους αιώνες που ακολούθησαν. Με αυτό το ιστορικό προηγούμενο κατά νου, ας αναλογιστούμε πώς θα θέλαμε να είναι το ελληνικό πανεπιστήμιο στη μετά τη σημερινή πανδημία εποχή.
*(Ph.D.)2, αναπληρωτής καθηγητής Ιατρικής Φυσικής – Υπολογιστικής Ιατρικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης
