Δημοκρατικοί θεσμοί

Ενα τρίχρονο κοριτσάκι στέκεται μπροστά στον καθρέφτη κρατώντας μια κίτρινη, κόκκινη και μπλε μπάλα. Τραγουδάει αυτοσχέδια παιδικά στιχάκια. Τα λόγια τους περιέχουν στίχους άλλων τραγουδιών, αλλά και λέξεις ακαταλαβίστικες και «χειροποίητες», ενώ λικνίζει το σώμα της στον ρυθμό μιας μουσικής που μόνο εκείνη ακούει.

«Κοίτα τη φίλη μου!» φωνάζει στη μαμά της. «Φοράμε τα ίδια ρούχα, παίζουμε με την ίδια μπάλα και λέμε το ίδιο τραγούδι». Η μαμά χαμογελάει, τη χαϊδεύει στα μαλλιά και την αφήνει στο παιχνίδι της. Η μικρή συνεχίζει το παιχνίδι αμέριμνη, επαναλαμβάνοντας στο είδωλο λέξεις από τις οποίες απουσιάζει ακόμα κι όταν απαιτείται το ρο, το γάμμα και το δέλτα αντικαθίστανται εκ περιτροπής από ένα παχύ ζήτα και το θήτα ακούγεται σαν ένα ελαφρά γλυκό σίγμα.

Φαντασία. Αυτή φταίει για όλα. Στα παιδιά, όπου όλα είναι καινούργια και ερμηνεύουν τον κόσμο με ό,τι έχουν γύρω τους και θεωρούν γνωστό, η δύναμή της είναι σαν αυτήν ενός αεριωθούμενου. Διανύει αποστάσεις εκατομμυρίων διανοητικών χιλιομέτρων ώστε να κατασκευάσει φανταστικούς φίλους, με τους οποίους μπορούν να παίξουν τις ώρες που δεν υπάρχει άλλος κανείς, αλλά και να τους ρίξουν το φταίξιμο για τη ζημιά, τη σκανταλιά και την αταξία.

Η ίδια είναι που κρύβει λύκους πίσω από τις πόρτες και φοβισμένα κατσικάκια μέσα στις ντουλάπες –κατσικάκια, όμως, τόσο ευφυή ώστε κανένας μεγάλος και δυνατός εχθρός δεν μπορεί να τα ξεγελάσει. Αργότερα, τα «βιβλία χωρίς εικόνες» θα γεννήσουν σύννεφα ονειρικά. Θα ίπτανται πάνω από τα κεφάλια των παιδιών, γεμάτα ήχους κυμάτων που σκάνε στην παραλία, το νερό που η αλμύρα του καίει τη γλώσσα, ανθρώπους με παράξενα ρούχα και συνήθειες, τη μυρωδιά του χειμώνα, που θυμίζει κάτι από βοριά, χιόνι και καμένο ξύλο μαζί, αλλά και τα μεσημέρια της άνοιξης, με ήχους από μέλισσες και αρώματα από λουλούδια. Κι όταν τα παιδιά συναντήσουν όλα αυτά στην πραγματικότητα, λίγο μεγαλύτερα πια, θα τα αναγνωρίσουν αμέσως –ένα βιβλίο χωρίς εικόνες είχε ρίξει την κατάλληλη στιγμή ένα σποράκι σε μια κρυφή αλλά γόνιμη γωνιά του νου τους.

Αργότερα οι περιγραφές θα αντικατασταθούν από έννοιες, λέξεις λιγότερο ή περισσότερο δύσκολες, με καταφατική, αρνητική ή μεταφορική σημασία. Θα σκάψουν λίγο βαθύτερα, θα σκαλίσουν την πρότερη γνώση και με τη βοήθεια του λόγου θα τις κατανοήσουν, θα τις επεξεργαστούν, θα μαλώσουν μαζί τους και θα τα ξαναβρούν και, τελικά, θα αρχίσουν να ορίζουν τον κόσμο από την αρχή. Τα πλαίσια διαφορετικά, οι όροι αλλαγμένοι, αλλά οι λέξεις των βιβλίων θα είναι εκεί για τα περιγράψουν και να δημιουργήσουν νέα πράγματα, νέες σχέσεις.

Ολα μπορεί να τα αλλάξει ένα καλό βιβλίο, όπως δεν μπορεί να αλλάξει και τίποτα. Ή τουλάχιστον έτσι θα μοιάζει στην αρχή. Διότι υπάρχει κάτι κρυμμένο πίσω από τις λέξεις τις τυπωμένες στο χαρτί, που καμία εικόνα –ακόμα και στο σινεμά ή το καλό θέατρο– δεν μπορεί να αποκαλύψει. Η εικόνα των τυπωμένων λέξεων, στο βιβλίο ή στην εφημερίδα, σε αγαστή συνεργασία με τα σημεία της στίξης, τα διάστιχα και τις γραμματοσειρές, μπορεί να προκαλέσει διεργασίες που στον εγκέφαλο σχολιάζουν και συμπληρώνουν το ανάγνωσμα, γεννώντας κάτι που πηγαίνει πέρα από την περιγραφή της έννοιας: δημιουργεί ένα κριτικό βίωμα. Κι αυτό με τη σειρά του, ανθρώπους και πολίτες.

Η φαντασία, τότε, θα αναγεννηθεί για να φτιάξει καινούργια πράγματα. Δεν έχει σημασία η ηλικία του αναγνώστη ή το επίπεδο των γραμματειακών σπουδών του. Οσο διεγείρεται το πνεύμα τόσο ο κόσμος βελτιώνεται. Και όπως είπε πρόσφατα και ο Μάριο Βάργας Γιόσα, αν χαθεί η λέξη που γράφεται στο χαρτί, τότε διατρέχουμε τον κίνδυνο να εξαφανιστούν η ελευθερία, η ικανότητα της κριτικής σκέψης και της φαντασίας, και άλλοι θεσμοί όπως η δημοκρατία.