Ακόμα μία ευκαιρία

Ανατρέχοντας στο παρελθόν, στις ιστορικές καταγραφές, στα αρχαιολογικά ευρήματα, στα ανθρωπογεωγραφικά στοιχεία και στα κοινωνικοοικονομικά δεδομένα κάθε εποχής δεν είναι δύσκολο να εντοπίσουμε περιπτώσεις έντονων αλλαγών στις ανθρώπινες κοινωνίες που προέκυψαν ως αποτέλεσμα κοινωνικών, πολιτικών, ιδεολογικών και θρησκευτικών συγκρούσεων.

Με όσα βιώνουμε τις τελευταίες εβδομάδες, βλέπουμε ότι προκειμένου να συντελεστούν καταρρεύσεις κοσμοθεωριών, πολιτικών ιδεολογιών και ιδεοληψιών και αναθεωρήσεις κοινωνικών προτύπων δεν είναι πάντα απαραίτητο να εκδηλωθούν τέτοιου είδους συγκρούσεις.

Ενίοτε, αρκεί ένας «απλός» ιός. Στην παρούσα κατάσταση η εξάπλωση του κορονοϊού σαρώνει κάθε θέσφατο του νεοφιλελευθερισμού, ξεφουσκώνει κάθε ιδεολόγημα για περιστολή και απορρύθμιση του κράτους προς όφελος της ιδιωτικής οικονομίας, ακυρώνει κάθε πρόταγμα της παγκοσμιοποιημένης αγοράς και των δήθεν μηχανισμών αυτορρύθμισης που τάχα επιλύουν αυτομάτως όλα τα προβλήματα, καταρρίπτει κάθε επιχείρημα υπέρ του μοντέλου της αλόγιστης καπιταλιστικής «ανάπτυξης» ως μονόδρομο της ευημερίας.

Εξ ου και πληθαίνουν οι εκτιμήσεις ότι ο μετά τον κορονοϊό κόσμος θα (πρέπει να) ανασυγκροτηθεί με πιο έντονα τα στοιχεία της κοινωνικής συνοχής, της αλληλεγγύης, της φιλικής προς τον άνθρωπο και το περιβάλλον ανάπτυξης, του άμεσου περιορισμού της καταστρεπτικής για τον πλανήτη και τις ανθρώπινες κοινωνίες αδηφάγας, ανεξέλεγκτης και με κάθε κόστος επιδίωξης του ληστρικού κέρδους και του πλουτισμού.

Αλλά ας μην ελπίζουμε σε πολλά. Ας αναλογιστούμε ότι οι επιδημίες και οι πανδημίες συντροφεύουν τον άνθρωπο, τις κοινωνίες και τον πολιτισμό του από τότε που υπάρχει άνθρωπος, ανθρώπινες κοινωνίες και ανθρώπινος πολιτισμός. Οτι οι επιδημίες και οι πανδημίες αποτελούν κανονικότητα, επανεμφανιζόμενες κατά κύματα, με σχεδόν σταθερό και περιοδικό ρυθμό ανά τους αιώνες, διαμορφώνοντας ώς έναν βαθμό τις μετέπειτα εξελίξεις.

Αν οι ανθρώπινες κοινωνίες είχαν στοιχειωδώς διδαχθεί από τα πολλαπλά «κρυφά» μηνύματα επιδημιών και πανδημιών, θα είχαν υιοθετήσει διαφορετικά μοντέλα οικονομικής ανάπτυξης, κοινωνικής συγκρότησης, πολιτικής συμπεριφοράς.

Θα είχαν αναπτύξει διαφορετικές ανθρωπογεωγραφίες, άλλα οικιστικά και χωροταξικά πρότυπα. Αναστοχαζόμενοι όλα αυτά, ας μετρήσουμε και ας αξιολογήσουμε το πόσες και πόσες ευκαιρίες για κοινωνική, πολιτική και ιδεολογική αναμόρφωση μας πρόσφεραν οι επιδημίες και οι πανδημίες του παρελθόντος. Πόσες ανάλογες με τη σημερινή ευκαιρίες αφήσαμε να πάνε χαμένες.

Ας ανακαλέσουμε πώς κλείνει ο Αλμπέρ Καμί την «Πανούκλα», ο Κουρτ Βόνεγκατ το «Σφαγείο Νο.5», ακόμα και ο Αλεξ Γκάρλαντ την «Παραλία». Ας αντλήσουμε τα απαραίτητα διδάγματα, χωρίς να λειτουργήσουμε απλά και μόνο διαπιστωτικά. Ας προχωρήσουμε με τόλμη, χωρίς να ονειροβατούμε. Ας μη μείνουμε μόνο στη διερώτηση «άραγε αυτή η κρίση ποιαν νέα τυραννία θα μας φέρει;».

* (Ph.D.)², αναπληρωτής καθηγητής Ιατρικής Φυσικής – Υπολογιστικής Ιατρικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης