Υπάρχει μια άγνωστη στους πολλούς ταινία που αγαπώ πολύ, γιατί μιλάει απλά και πολύ ουσιαστικά για τη σχέση του έρωτα και της τέχνης απέναντι στον θάνατο. Είναι «Το πορτρέτο της Τζένι» (1948), του Γουίλιαμ Ντίτερλε.
Φτωχός ζωγράφος, ο Εμπεν Ανταμς περιπλανιέται στη χιονισμένη Νέα Υόρκη του 1935. Ζει με όσα ελάχιστα κερδίζει από τους πίνακές του, που είναι κυρίως τοπία, δίχως καμιά πρωτοτυπία. Ενα βράδυ συναντά στο Σέντραλ Παρκ μια νεαρή κοπέλα, την Τζένι. Είναι ντυμένη με ρούχα μιας άλλης εποχής και του μιλάει για πράγματα περασμένα. Η Τζένι χάνεται και εμφανίζεται ξανά στη ζωή του Εμπεν, που την ερωτεύεται και ζητάει να της κάνει το πορτρέτο. Κάθε φορά που τη συναντά, η Τζένι δείχνει και πιο μεγάλη –από κορίτσι είναι τώρα γυναίκα.
Το πορτρέτο τελειώνει, αλλά η Τζένι δεν εμφανίζεται πια. Ο Εμπεν την ψάχνει απελπισμένα, για να μάθει τελικά ότι η Τζένι… έχει πεθάνει πριν από χρόνια, μια νύχτα καταιγίδας, παρασυρμένη από τα κύματα, κοντά σ’ έναν φάρο!
Καθώς η ημερομηνία της τραγωδίας πλησιάζει, ο Εμπεν φτάνει με μια μικρή βάρκα στον φάρο. Η καταιγίδα ξεσπάει, η Τζένι εμφανίζεται κι ο Εμπεν προσπαθεί απεγνωσμένα να την κρατήσει στα χέρια του, για να μην την παρασύρουν πάλι τα κύματα. Μάταια, όμως, γιατί δεν μπορεί ν’ αλλάξει το αναπότρεπτο του θανάτου της. Πριν χαθεί για πάντα, η Τζένι τον αποχαιρετάει για τελευταία φορά με αυτά τα λόγια:
«Δεν υπάρχει ζωή, αν δεν αγαπήσεις και δεν αγαπηθείς. Και τότε, δεν υπάρχει θάνατος!»
Τι παράξενη αλλά και πόσο γοητευτική ταινία! Είναι άραγε ο Εμπεν που κάλεσε μέσα από τους νεκρούς την Τζένι για να δώσει νόημα στην άδεια ζωή και τη μίζερη τέχνη του; ‘Η είναι η Τζένι που κάλεσε τον Εμπεν, για να βρει δικαίωση στη δική της αδικοχαμένη ζωή;
Τι σημασία έχει; Οπως κι αν έγινε, δυο πλάσματα που δεν αγάπησαν ούτε αγαπήθηκαν ποτέ, βρέθηκαν πέρα από τον χρόνο και τον χώρο, σε μια μυστική συνάντηση που τους δίδαξε την υπέρβαση του θανάτου. Υπέρβαση μέσω του έρωτα, πρώτα, με μια άποψη έξω από τα καθιερωμένα: δεν αρκεί μονάχα να αγαπήσεις αλλά ΚΑΙ να αγαπηθείς. Χωρίς να έχεις πάρει αγάπη, φροντίδα, κατανόηση, από πού θα αντλήσεις για να προσφέρεις κι εσύ στους άλλους; Πόσο άδικο είναι, τελικά, να αξιώνουμε πραγματική αγάπη από κάποιον που δεν ένιωσε ποτέ το άγγιγμά της;
Υπέρβαση, έπειτα, μέσω της Τέχνης –αυτής της υπέροχης μορφής μετουσίωσης: η Τζένι θα ζει για πάντα μέσα από το πορτρέτο της, που στο τέλος της ταινίας, οι επισκέπτες του Μητροπολιτικού Μουσείου της Νέας Υόρκης αποκαλούν με θαυμασμό «τόσο αληθινό»!
Να γιατί αγαπώ ιδιαίτερα τον φανταστικό κινηματογράφο: μέσα από τα μαγικά γυαλιά του, που βλέπουν πέρα από τον στενό ρεαλισμό, μας οδηγεί ασφαλέστερα στην καρδιά και την αλήθεια των πραγμάτων.
* σκηνοθέτης, συγγραφέας και καθηγητής Κινηματογράφου
