Βλέμμα και δάκρυ

Το δρώμενο (happening) και η επιτέλεση (performance) αναδύθηκαν ως μορφές τέχνης στη μεταπολεμική διερεύνηση των ορίων τέχνης και ζωής και της ενεργοποίησης του κοινού. Καλλιτέχνης και κοινό αναλαμβάνουν ενεργό ρόλο στα τεκταινόμενα, δημιουργώντας από κοινού μια μοναδική, βιωματική εμπειρία.

Τα όρια αυτής της προσέγγισης διερευνά σε μια αρκετά ευρηματική σκηνή η ταινία «Το τετράγωνο» του Ρούμπεν Εστλουντ (τιμήθηκε με τον Χρυσό Φοίνικα στο τελευταίο Φεστιβάλ των Κανών, προβλήθηκε προ μηνός στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης και βγαίνει τις προσεχείς μέρες στις αίθουσες). Στο δρώμενο που παρουσιάζεται στην ταινία, ένας καλλιτέχνης μιμείται τη συμπεριφορά ενός γορίλα, προκαλώντας το αμήχανο κοινό, το οποίο αντιδρά ποικιλότροπα: φοβισμένα, παθητικά, αμυντικά, αλλά και επιθετικά.

Στο αναδρομικό αφιέρωμα στο έργο της Μαρίνας Αμπράμοβιτς, μιας εξέχουσας μορφής αυτού του καλλιτεχνικού χώρου, που είχε πραγματοποιηθεί στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης το 2010, έλαβε χώρα το δρώμενο που τιτλοφορήθηκε «Η καλλιτέχνις είναι παρούσα».

Η Αμπράμοβιτς καθόταν σε μια καρέκλα, με μια δεύτερη πανομοιότυπη να βρίσκεται κενή απέναντί της. Η κενή καρέκλα αποτελούσε μια σιωπηρή πρόσκληση προς τους θεατές να καθίσουν απέναντι στην καλλιτέχνιδα, λαμβάνοντας έτσι ενεργό μέρος στην πραγματοποίηση του δρώμενου. Η Αμπράμοβιτς, ακίνητη, γαλήνια, ευλαβικά σιωπηλή, κοιτούσε ευθέως, σταθερά και κατά πρόσωπο μέσα στα μάτια κάθε θεατή που καθόταν απέναντί της, για όσο διάστημα αυτός παρέμενε στη θέση του.

Η εναργής ακινησία και η απόλυτη προσήλωση του βλέμματος, δεξιότητες στις οποίες η Αμπράμοβιτς έχει εκπαιδευτεί κατά το παρελθόν από Θιβετιανούς βουδιστές μοναχούς, λειτουργούσε σαν καταλύτης στη διαδικασία πρόκλησης μιας σειράς συναισθημάτων και σκέψεων που αποτυπώνονταν στα βλέμματα και τα πρόσωπο των συμμετεχόντων θεατών. Πολλοί βούρκωσαν, άλλοι ξέσπασαν σε γοερούς λυγμούς και δάκρυα. Τα δάκρυα εκλύονται στη βάση του ματιού, την άμεση οδό προς την ψυχή.

Τα δάκρυα, που ο διάσημος φωτογράφος Μαν Ρέι απεικόνισε καλλιτεχνική αδεία ως μαργαριτάρια, έρχονται με την υφάλμυρη γεύση και τη λεπτόρρευστη υφή τους να μας υπενθυμίσουν διακριτικά αυτό που μας θυμίζει με έναν στίχο της η Ισλανδή τραγουδίστρια Μπιορκ: «τα δάκρυά μας είναι αλμυρά γιατί καταγόμαστε από τη θάλασσα».

Τα δάκρυα, που ως άλλος Σωκράτης εκμαίευσε η Αμπράμοβιτς, ακολουθώντας μια σιωπηλή, ήρεμη, νηφάλια και υπομονετική μαιευτική μέθοδο, μας θυμίζουν ότι έχουμε κοινή καταγωγή με όλα τα πλάσματα της φύσης. Τα δάκρυα αυτά είναι δάκρυα αγάπης για τον άνθρωπο και την ανθρωπότητα. Γι’ αυτό και εξανθρωπίζουν τον άνθρωπο.

* (Ph.D.)2, επίκουρος καθηγητής Ιατρικής Φυσικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης