Για το προσφυγικό ζήτημα στην Ευρωπαϊκή Ενωση

Από την εποχή κατά την οποία η καγκελάριος της Γερμανίας Ανγκελα Μέρκελ (έτος 2015) διατύπωσε το δόγμα «όλοι οι πρόσφυγες γίνονται δεκτοί στην Ευρώπη στο πλαίσιο των ιδεών του πολιτικού διαφωτισμού», έχουν περάσει 10 χρόνια. Εκείνη την εποχή το ελληνικό νησί Λέσβος είχε ανακηρυχθεί «πολιτικός τόπος» («χώρα» κατά τον Πλάτωνα) στον οποίο μπορούν να συνυπάρχουν άνθρωποι χωρίς διακρίσεις καταγωγής, εντοπιότητας, εθνικής ταυτότητας και εν γένει χωρίς διακρίσεις, παρά μόνον στο θεμελιακό επίπεδο της ανθρώπινης ύπαρξης. Τότε ήταν που ο Πάπας Φραγκίσκος επισκέφθηκε τη Λέσβο. Τότε ήταν που ο ΣΥΡΙΖΑ ως κυβέρνηση επεξεργάστηκε εν μέσω δημοσιονομικής κρίσης ένα διαφωτιστικό μοντέλο διαχείρισης της προσφυγικής κρίσης, το οποίο αποτελεί το θεωρητικοπολιτικό παράδειγμα της ευρωπαϊκής πολιτικής κοινωνίας.

Πού βρισκόμαστε σήμερα; Η κυβέρνηση Μητσοτάκη εδώ και έξι χρόνια (2019-2025) απεμπόλησε το εθνικό και πολιτικό κεκτημένο του ΣΥΡΙΖΑ σχετικά με το προσφυγικό ζήτημα.

Η προσφυγική τραγωδία στην Πύλο είναι χαρακτηριστική περίπτωση επαναφοράς και πολιτικής επανάληψης μιας φονταμενταλιστικής πολιτικής όσον αφορά το ζήτημα: «υποδοχή και ένταξη των προσφύγων» σε μια σύγχρονη πολιτική κοινωνία. Η κυβέρνηση Μητσοτάκη στο προσφυγικό ζήτημα εφαρμόζει πολιτικές πρακτικές της μεταπολεμικής Δεξιάς. Ατομα που δεν αυτοπροσδιορίζονται ως «δικοί μας», δεν έχουν καμιά θέση στο δικό μας δεξιό σύστημα. Εξορίζονται, απελαύνονται ή τελικά και θανατώνονται. Η «Πύλος» είναι η ιστορική και πολιτική μνήμη της ευρωπαϊκής κοινωνίας για το πώς συμπεριφέρονται οι κυβερνήσεις του νεοφιλελευθερισμού σε ομάδες πληθυσμού όπως π.χ. είναι οι πρόσφυγες.

Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι κατά την τελευταία δεκαετία η πολιτική διαχείριση του προσφυγικού ζητήματος και στο επίπεδο των Βρυξελλών αλλά και σε πολιτικές αποφάσεις των επιμέρους κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ενωσης εντάχθηκε σε άλλο μοντέλο (παράδειγμα): η μετάβαση είναι από το φιλελεύθερο – διαφωτιστικό μοντέλο στο συντηρητικό – φονταμενταλιστικό παράδειγμα. Ο πρωθυπουργός της Ελλάδας Κυριάκος Μητσοτάκης στις δύο πρόσφατες συναντήσεις του, στη Ρώμη (12 Μαΐου 2025) και στο Βερολίνο (13 Μαΐου 2025), ήταν κατηγορηματικός: Το προσφυγικό ζήτημα είναι υπόθεση εθνικής ασφάλειας! Προφανώς ως πολιτικός δεν έχει καταλάβει σε ποια εποχή ζούμε!

Ο 21ος αιώνας θα είναι η εποχή των μετακινήσεων ολόκληρων πληθυσμών σε όλα τα μήκη και πλάτη της οικουμένης. Οι Μελόνι, Μητσοτάκης και Μερτζ στις διαβουλεύσεις τους θα καταγράφουν τις ιδέες τους για το προσφυγικό ζήτημα. Αλλά δεν είναι σε θέση να αντιληφθούν τις ριζικές ανατροπές που έχουν επέλθει στην ιστορική διαδικασία εξέλιξης της ανθρωπότητας.

Κατά τη δική μου θεωρητικοπολιτική άποψη, θα μπορούσαν αυτοί οι τρεις «ηγεμόνες» στα κράτη Ελλάδα – Ιταλία – Γερμανία, αντί να υιοθετήσουν το συντηρητικο-φονταμενταλιστικό πρόγραμμα διαχείρισης του προσφυγικού ζητήματος, να «ανοίξουν τα φτερά» τους και να αντικρίσουν τον παγκόσμιο ορίζοντα: άτομα, ομάδες πληθυσμού, επαγγελματικές τάξεις κ.λπ. μετακινούνται. Οπότε το ερώτημα στις συσκέψεις τους θα ήταν πώς μπορεί η μετακίνηση των ανθρώπων να διευκολυνθεί και όχι να εμποδίζεται! Το αξιακό σύστημα του πολιτικού διαφωτισμού θα μπορούσε να είναι στο μυαλό τους, η μέθοδος για να ξαναγίνουμε όλοι μας άνθρωποι. Και όχι μέσα και εργαλεία του απάνθρωπου καπιταλισμού.

* Πολιτικός φιλόσοφος