Σαν τις μέλισσες ή σαν τους λύκους;

Στο βιβλίο «Οι μέλισσες και οι λύκοι. Μελέτες Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου», Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών (Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2016, ο Νίκος Παρασκευόπουλος συγκεντρώνει οκτώ μελέτες του.

Κάποιες δημοσιεύονται για πρώτη φορά και άλλες, οι περισσότερες, είναι παλαιότερες εργασίες που τις ξαναδούλεψε προκειμένου να τις συνθέσει όλες μαζί σε ενιαίο έργο.

Η κεντρική ιδέα που το διατρέχει αποτυπώνεται γλαφυρά και με τη δύναμη συνθήματος στον τίτλο του βιβλίου.

Ο Παρασκευόπουλος γράφει εδώ όχι ως καθηγητής του ποινικού δικαίου, αλλά ως ιστορικός του δικαίου.

Ο υπότιτλος του βιβλίου («Μελέτες Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου») είναι ακριβής, αλλά ίσως κάπως παραπλανητικός.

Με όχημα τις μελέτες του στην ιστορία του δικαίου, ο συγγραφέας αρθρώνει μιαν ευρύτερη κοσμοαντίληψη και θέτει καίριους -και απολύτως επίκαιρους- προβληματισμούς για τη ρύθμιση των κοινωνικών σχέσεων, το δίκαιο και το κράτος.

Μιλάει ως κοινωνικός επιστήμονας και ως δημόσιος διανοούμενος∙ απευθύνεται στον ανήσυχο πολίτη και όχι μόνο στον ειδικό επιστήμονα.

Το κεντρικό ερώτημα που θέτει είναι: «Εν αρχή ην ο κόσμος; ή ο νόμος;».

Για την πρώτη προσέγγιση, από την παρατήρηση της κοινωνικής πραγματικότητας προκύπτει και ο κοινωνικός ρυθμός, δηλαδή οι αναγκαίες για την κοινή συμβίωση ρυθμίσεις.

Για τη δεύτερη, ο νόμος είναι αυτός που κατασκευάζει την κοινωνική αρμονία, η πρότερη απόφαση του νομοθέτη, δηλαδή σε τελική ανάλυση της εξουσίας (σ. 22-23).

Η κεντρική σημασία της επιείκειας και η ελαστική εφαρμογή του νόμου, ίδιον του ελληνικού δικαίου, σε αντιδιαστολή προς την άκαμπτη εφαρμογή του νόμου που χαρακτήριζε το ρωμαϊκό δίκαιο (dura lex sed lex) αποδίδουν χαρακτηριστικά τη διαφορά των δύο προσεγγίσεων (σ. 94).

Η πρόταξη της μιας ή της άλλης βασίζεται σε μιαν ανθρωπολογικού χαρακτήρα κρίση.

Για την πρώτη προσέγγιση, ο άνθρωπος ως κοινωνικό ον, «ζώον πολιτικόν» κατά τον Αριστοτέλη, αν αφεθεί ελεύθερος, τείνει να κατασκευάζει παρέες και κοινότητες, όπως οι μέλισσες φτιάχνουν το μελίσσι.

Για τη δεύτερη, αν οι άνθρωποι αφεθούν χωρίς έλεγχο και όρια, τρώγονται μεταξύ τους, μοιάζουν με λύκους, κατά το homo hominis lupus του Thomas Hobbes (σ. 178).

Ο Παρασκευόπουλος διαπιστώνει στις καταληκτικές σκέψεις του ότι το μοντέλο της κοινωνίας των λύκων σήμερα κυριαρχεί, μας καλεί όμως να σκεφτούμε πώς μπορούμε να προσεγγίσουμε το μοντέλο της κοινωνίας των μελισσών.

Υπό αυτό το γενικό πρίσμα μπορούμε να διαβάσουμε τις μελέτες που περιλαμβάνονται στο βιβλίο και οι οποίες περιστρέφονται γύρω από τις έννοιες της δημοκρατίας, της ενοχής, της ποινής και της επιείκειας.

Τα δύο εκτενέστερα κεφάλαια του βιβλίου είναι το τέταρτο και το έβδομο.

Στο 4ο κεφάλαιο («Τιμή, ύβρις και παρρησία») ο συγγραφέας εξετάζει το έννομο αγαθό της τιμής, την ύβρι ως προσβολή της τιμής και τη σημασία της παρρησίας στα όρια προστασίας τιμής και ελευθερίας.

Το ενδιαφέρον του 7ου κεφαλαίου («Διαπλοκές ενοχής, ποινής και επιείκειας») είναι πως, μέσα από πλούσιες αναφορές στη γραμματεία, εξιστορείται η ποινική δραστηριότητα στον ελληνικό χώρο από την προκλασική εποχή μέχρι και την περίοδο της Επανάστασης του ’21.

Το βιβλίο κλείνει με ένα χρηστικό index των δεκάδων χωρίων αρχαίων συγγραφέων που μνημονεύονται.

Αυτή είναι και μία από τις αρετές του βιβλίου: περιέχει έναν εντυπωσιακό πλούτο ιστορικών και φιλολογικών πληροφοριών.

Με εργατικότητα και επιμονή μυρμηγκιού -ή ίσως μέλισσας, πιο ταιριαστά εδώ- ο συγγραφέας έχει «ξεψαχνίσει» τους κλασικούς, από τον Ομηρο και τον Αισχύλο μέχρι τον Πλάτωνα και τον Δημοσθένη, αλλά και την Παλαιά και Καινή Διαθήκη.

Προσφέρει έτσι σ’ όλους εμάς που δεν είμαστε εξίσου ευρυμαθείς, ούτε τόσο επιμελείς, μιαν ανυπολόγιστη χάρη – αλλά και χαρά: μια περιήγηση, με σπουδαίο ξεναγό, στα μονοπάτια της κλασικής γραμματείας.

Αλλη αρετή του βιβλίου είναι η έκτασή του. Με το υλικό στο οποίο βασίστηκε, το βιβλίο θα μπορούσε κάλλιστα να είχε καταλήξει ένας βαρύτιμος τόμος των εξακοσίων σελίδων.

Μετρ της αφαίρεσης και του απέριττου λόγου, ο Παρασκευόπουλος μας έδωσε ένα ανάλαφρο βιβλίο εκατόν ενενήντα σελίδων μικρού σχήματος.

Οχι ένα βιβλίο για να το ξεσκονίζουμε στη βιβλιοθήκη μας, αλλά για να το κουβαλάμε μαζί μας, να τσακίζουμε τις σελίδες του, να σημειώνουμε στο περιθώριο.

Ισως το σημαντικότερο: το βιβλίο είναι εξαιρετικά καλογραμμένο και ευκολοδιάβαστο.

Ο μέσος αναγνώστης, ο μη ειδικός, θα το απολαύσει.

Κυρίως, όμως, ο αναγνώστης θα βρει πολλές αφορμές να αναστοχαστεί.

Αξίζει να σταθεί κανείς στην παρατήρηση του συγγραφέα ότι, για να κατανοήσουμε το δίκαιο ορισμένου τόπου, πρέπει να έχουμε κατά νου το πολίτευμά του, αλλά και τους κοινωνικούς δεσμούς στους οποίους το πολίτευμα θεμελιώνεται.

Στις κοινωνίες του κοινού αίματος (χαρακτηριστικά, η Σπάρτη), θεμέλιο του πολιτεύματος είναι η κοινή καταγωγή, το γένος.

Το δίκαιο εδώ μοιάζει με όπλο: ένας μηχανισμός εξουσίασης των πολλών και αποκλεισμού των ξένων.

Στις κοινωνίες του κοινού τόπου (κορυφαίο παράδειγμα η αθηναϊκή Δημοκρατία), θεμέλιο του πολιτεύματος είναι το κοινό συμφέρον των πολιτών, ο δήμος.

Εδώ, το δίκαιο μοιάζει περισσότερο με εργαλείο: ένας μηχανισμός ρύθμισης αλλά και εν δυνάμει ενσωμάτωσης (γυναικών, μετοίκων, ακόμα και δούλων).

Ο Νίκος Παρασκευόπουλος μας καλεί να αναρωτηθούμε: θέλουμε μια κοινωνία αποκλεισμού ή μια κοινωνία ενσωμάτωσης; Θέλουμε να λειτουργούμε σαν τους λύκους ή σαν τις μέλισσες;

*επίκουρος καθηγητής Νομικής ΑΠΘ