Τα τελευταία χρόνια στην παγκόσμια πολιτική κοινωνία αποκτά τεράστιες διαστάσεις ένα πολιτικό συμβάν, το οποίο θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «μετανεωτερικοί εθνικισμοί».
Στη χρήση αυτού του όρου πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί για τον εξής λόγο: επειδή, ενώ επιδιώκουμε να ερμηνεύσουμε το πολιτικό παρόν, τη σύγχρονη πολιτική κατάσταση, καταφεύγουμε σ’ ένα σχήμα, στον όρο «εθνικισμό», ο οποίος έχει τους δικούς του ιστορικούς προσδιορισμούς, πράγμα που σημαίνει ότι η ερμηνευτική ισχύς του μπορεί και να εξαντλείται στα ίδια τα ιστορικά περιθώρια καταγωγής του.
Αλλά ας αφήσουμε κατά μέρος την επιστημολογική-μεθοδολογική ανάλυση και ας προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε με ποια πράγματα έχουμε να κάνουμε όταν βρισκόμαστε μπροστά σε εμπειρικές καταστάσεις όπως π.χ. είναι αυτή του πρωθυπουργού της Ουγγαρίας Orban, ο οποίος υψώνει τείχη και φτιάχνει φράχτες, για να επιλύσει το μεγάλο πολιτικό ευρωπαϊκό προσφυγικό ζήτημα.
Ή, για να κάνουμε μια άλλη εμπειρική αναφορά, τι συμβαίνει στην περίπτωση του συλλογικού οργάνου που ονομάζεται Eurogroup, το οποίο έχει αναλάβει να εγκαθιδρύσει στο πλαίσιο άσκησης της δημοσιονομικής πολιτικής της ευρωζώνης καθεστώτα λιτότητας στις κοινωνίες των κρατών-μελών.
Και για να συμπληρώσουμε την εμπειρική εικόνα, δεν έχουμε παρά να στρέψουμε το βλέμμα μας προς τον πρόεδρο της Τουρκίας, τον Ερντογάν, ο οποίος ανασύρει ό,τι πιο απηρχαιωμένο υπάρχει στην ιστορική συνείδηση του τουρκικού λαού προκειμένου να εδραιώσει την κυριαρχία του όχι στο πλαίσιο μιας κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, αλλά ενός αυταρχικού καθεστώτος.
Εγιναν τρεις αναφορές, στον Orban (Ουγγαρία), στο Eurogroup και στον Ερντογάν (Τουρκία), οι οποίες είναι ενδεικτικές αυτού του φαινομένου που ονομάζουμε «μετανεωτερικοί εθνικισμοί» στον πληθυντικό. Θα πρέπει να συμπληρώσουμε ότι η εκλογή του Αμερικανού προέδρου Ντ. Τραμπ την 8η Νοεμβρίου 2016 συνιστά την επιτομή του πολιτικού συμβάντος, το οποίο θέλουμε να ερμηνεύσουμε.
Το ερώτημα διατυπώνεται ως εξής: στο συνειδησιακό επίπεδο της παγκόσμιας γνώμης συντελούνται ριζικές ανακατατάξεις και ανατροπές τέτοιου τύπου, οι οποίες όχι μόνο αμφισβητούν το κοσμοείδωλο ή την κοσμοεικόνα που επικράτησε κατά τους δύο τελευταίους αιώνες (μετά τα μέσα του 19ου αιώνα και μέχρι τις μέρες μας), αλλά ουσιαστικά συμβάλλουν στην κατεδάφισή του. Και το ερώτημα είναι γιατί συμβαίνει αυτό;
Από ιστορικής απόψεως η ευρωπαϊκή ήπειρος υπήρξε και εξακολουθεί να είναι δημιούργημα της μετακίνησης των πληθυσμών. Το ίδιο ισχύει και για την Αμερική. Δεν μπορούν να ισχύουν διοικητικά μέτρα στη μετακίνηση των πληθυσμών. Μια τέτοιου τύπου ιδέα είναι εναντίον της ίδιας της Ευρώπης.
Ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας στρέφεται εναντίον της ιδέας της Ευρώπης με την πράξη του να υψώνει τείχη. Η θεμελίωση της απόφασής του και της πράξης του ανάγεται σ’ ένα σύστημα ιδεών, που έχουν να κάνουν με την καθαρότητα του έθνους και την ιδεολογία του συντηρητισμού.
Το ίδιο ισχύει και για τις αποφάσεις και τις πράξεις του Eurogroup, το οποίο ως συλλογικό όργανο της ευρωζώνης έχει χαρακτηριστεί ως «μεταδημοκρατική δομή» και στρέφεται εναντίον της Ευρώπης.
Η ίδια η Ευρώπη ως συνείδηση της ανθρωπότητας (Χούσερλ) επεξεργάζεται πολιτικά σχέδια «ευ ζην» (κατά τον Αριστοτέλη) των ανθρώπων ανεξαρτήτως φύλου, χρώματος ή εθνικότητας.
Το Eurogroup εκπονεί τεχνοκρατικά προγράμματα λιτότητας και δημοσιονομικής προσαρμογής των πολιτών, τους οποίους μεταμορφώνει σε «γυμνές υπάρξεις» όπως μας υπενθυμίζει ο Agamben.
Και μετά ο πρόεδρος της Τουρκίας αφηγείται τον δικό του «μετανεωτερικό εθνικισμό» για να εδραιώσει την κυριαρχία του στην ευρύτερη περιοχή. Στην περίπτωση του Ερντογάν οι διαφορές ανάμεσα στον νεωτερικού τύπου εθνικισμό του 19ου αιώνα, ο οποίος οδήγησε στην κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, και στον «μετανεωτερικό εθνικισμό», τον οποίο ο ίδιος επινοεί, είναι σαφείς.
Ο Κεμάλ Ατατούρκ, στις αρχές του εικοστού αιώνα, μετά την ιστορική κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ίδρυσε τη σύγχρονη Τουρκία ως εθνικό κράτος. Ο Ερντογάν στις μέρες μας ως ηγέτης της σύγχρονης Τουρκίας, η οποία είναι εθνικό κράτος, υπερβαίνει το δεδομένο πολιτικό πλαίσιο και «κατασκευάζει» τον προσωπικό του «μετανεωτερικό εθνικισμό» ως εθνικό μύθο.
Το πολιτικό παιχνίδι του είναι και ανοιχτό και ριψοκίνδυνο για όλους όσοι εμπλέκονται στην παγκόσμια σκακιέρα.
Οι ίδιες ή παρόμοιες σκέψεις μπορούν να διατυπωθούν και για τον εκλεγμένο πρόεδρο της Αμερικής, Ντ. Τραμπ . Και στην περίπτωση αυτή βρισκόμαστε μπροστά σε μια ιδιαίτερη κατάσταση: το σύνθημα «πρώτα η Αμερική», δηλαδή ο νέος μετανεωτερικός εθνικισμός του Τραμπ, συνιστά παγκόσμια απειλή.
Στη σύντομη αυτή αναφορά μας σταθήκαμε σε εμπειρικά παραδείγματα από την παγκόσμια κοινότητα, τα οποία συνοψίζουν και υποστασιοποιούν το πολιτικό φαινόμενο «μετανεωτερικοί εθνικισμοί». Ας επισημανθούν, τέλος, τρία δομικά χαρακτηριστικά αυτού του φαινομένου (συμβάντος):
πρώτον, στρέφεται εναντίον του πνεύματος του πολιτικού διαφωτισμού (δημοκρατίας, κράτος δικαίου, ανθρώπινα δικαιώματα κ.ά.),
δεύτερον, δομείται ως κλειστό σύστημα ιδεολογίας, έθνους και φυλής και δεν έχει τον ριζοσπαστικό χαρακτήρα του κλασικού εθνικισμού και
τρίτον, εκφράζει ό,τι πιο συντηρητικό και απηρχαιωμένο υπάρχει στις σύγχρονες κοινωνίες. Κατά συνέπεια επιβάλλεται να αντισταθούμε με όλες μας τις δυνάμεις (με τη συνείδησή μας, το πνεύμα μας και την πολιτική μας) εναντίον του.
* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
