Ορίζοντας Γεγονότων για την Ευρωπαϊκή Ενωση;

Σύμφωνα με τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας, ο Ορίζοντας Γεγονότων είναι το όριο μιας περιοχής του χωροχρόνου που περιβάλλει μια Μαύρη Τρύπα, εντός της οποίας η βαρυτική έλξη γίνεται τόσο ισχυρή, ώστε τίποτε δεν μπορεί να διαφύγει, ούτε καν το φως. Με άλλα λόγια, ο Ορίζοντας Γεγονότων είναι το απόλυτο σημείο χωρίς επιστροφή.

Οτιδήποτε περάσει αυτό το σημείο είναι καταδικασμένο να συνεχίσει να πέφτει προς τη Μαύρη Τρύπα, παγιδευμένο από την κολοσσιαία βαρύτητα. Στην αυγή του 2016, πληθαίνουν οι ενδείξεις ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση βρίσκεται, τηρουμένων των αναλογιών, ήδη πέρα από αυτό το σημείο, χωρίς επιστροφή.

Ο ένας μετά τον άλλο, οι κορυφαίοι Ευρωπαίοι ιθύνοντες εκφράζουν την έντονη ανησυχία τους για το μέλλον της Ενωσης, ακόμα και για το εάν θα υπάρχει σε δέκα χρόνια από τώρα. Βεβαίως, η αγωνία τους αυτή είναι κάπως ειρωνική, δεδομένου ότι πρόκειται για τους ίδιους ανθρώπους που κρατούν τα ηνία της Ευρωπαϊκής Ενωσης την τελευταία δεκαετία, τα δε έργα τους είναι κατά τον μέγιστο βαθμό υπεύθυνα για την κατάσταση στην οποία βρίσκεται αυτή σήμερα.

Εξάλλου, είναι ίσως ανούσιο να αναρωτιέται κανείς για το μέλλον της Ενωσης, όταν το παρόν της δεν είναι λιγότερο απογοητευτικό. Το 2015 ήταν, με αυτήν την έννοια, μια χρονιά-ορόσημο που κατέδειξε πως η Ευρώπη, μακριά από το να είναι μία «ένωση εταίρων», παραμένει αυτό που ήταν ανέκαθεν στην Ιστορία της: ένα ανελέητο πεδίο μάχης, όπου συγκρούονται διαφορετικά εθνικά και οικονομικά συμφέροντα, διαφορετικές κοσμοαντιλήψεις και διαφορετικές ιδεολογίες.

Ηταν, κατά κάποιον τρόπο, το τέλος της Ευρωπαϊκής Ουτοπίας. Αυτή η συνειδητοποίηση δεν είναι απαραιτήτως κάτι κακό, αντιθέτως: τοποθετεί τα πράγματα στη σωστή τους διάσταση και δίνει το στίγμα των γεγονότων που θα ακολουθήσουν, διότι σε αυτό το πεδίο μάχης οι ισορροπίες δυνάμεων, οι συμμαχίες, οι συνθήκες και οι συγκυρίες είναι εξαιρετικά ρευστές.

Ασφαλώς, η Ευρωπαϊκή Ενωση δεν έχει κανέναν άλλον να κατηγορήσει πλην του εαυτού της, μολονότι έχει την τάση να αναζητά βολικά άλλοθι για τη δική της αποτυχία να αντιμετωπίσει τα δομικά της προβλήματα.

Παραδείγματα: η ευρωζώνη ήταν εξ αρχής και παραμένει θεσμικά ανεπαρκής, αναπτυξιακά καθηλωμένη και οικονομικά μη βιώσιμη, ο χώρος Σένγκεν έχει στην πράξη ανασταλεί, καθώς όλο και περισσότερα κράτη-μέλη σπεύδουν να επαναφέρουν τους ελέγχους ή να στήσουν φράχτες και τείχη στα εσωτερικά ευρωπαϊκά σύνορα, ρίχνοντας το φταίξιμο στην «ελλιπή φύλαξη των εξωτερικών συνόρων» και όχι στην ανικανότητα και την απροθυμία τους να διαχειριστούν την προσφυγική κρίση με τρόπο δίκαιο και αποτελεσματικό, το ζήτημα της τρομοκρατίας αντιμετωπίζεται με την επιβολή ενός περίπου μόνιμου καθεστώτος έκτακτης ανάγκης, ενώ, βέβαια, η Ενωση ποτέ δεν κατάφερε (ούτε θέλησε) να δει το πρόβλημα της δημοκρατικής νομιμοποίησης της ίδιας και των πολιτικών της στη ρίζα του.

Εξ ορισμού, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τι, ακριβώς, συμβαίνει σε ένα αντικείμενο που περνά τον Ορίζοντα Γεγονότων και πέφτει σε μια Μαύρη Τρύπα και μόνο βάσει θεωρητικών μοντέλων μπορούμε να κάνουμε προβλέψεις. Το ίδιο ισχύει και για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Αναλόγως της προσέγγισης που επιλέγει κανείς, μπορεί να εικάσει ότι η συνδυασμένη πίεση αυτών των πολλαπλών κρίσεων θα οδηγήσει, μέσα από κάποιο γεγονός-καταλύτη όπως, λόγου χάρη, το βρετανικό δημοψήφισμα, στην ανεξέλεγκτη αποσύνθεση της Ενωσης και στην επιστροφή των ενδοευρωπαϊκών ανταγωνισμών (όμως, αλήθεια, πόσο απέχουμε από κάτι τέτοιο σήμερα;).

Ή, ότι –αντιμέτωπες με αυτήν την προοπτική– οι ευρωπαϊκές ηγεσίες θα επιλέξουν την οδό της συντεταγμένης διάσπασης, αρχικά της ευρωζώνης και, τελικά, της ίδιας της Ενωσης, σε έναν εσωτερικό πυρήνα και μια πιο χαλαρά συνδεδεμένη περιφέρεια, ένα σενάριο που επανέρχεται τακτικά, μολονότι με τα σημερινά δεδομένα είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πώς αυτός ο πυρήνας θα ήταν οτιδήποτε περισσότερο από μια αμιγώς γερμανική Kerneuropa.

Είναι, επίσης, πιθανόν ότι η Ενωση θα συνεχίσει, λόγω κεκτημένης ταχύτητας και με την απεγνωσμένη δύναμη που διαθέτει ένας οργανισμός που μάχεται για την ίδια του την επιβίωση, να υφίσταται με τη σημερινή της, πάνω κάτω, θεσμική μορφή για αρκετά χρόνια ακόμα, συρόμενη από κρίση σε κρίση, αλλά μάλλον ως ένα τεχνοκρατικό κέλυφος, κενό πολιτικής ουσίας, απαξιωμένο και πλήρως αποκομμένο από τους πολίτες, για τους οποίους θα σημαίνει όλο και λιγότερα πράγματα.

Τέλος, αν θέλει κανείς να είναι αισιόδοξος, μπορεί να ελπίζει ότι πέρα από τον –αναπόδραστο, πλέον– Ορίζοντα Γεγονότων υπάρχει πάντα η πιθανότητα της συνολικής δημοκρατικής επανεκκίνησης του ευρωπαϊκού εγχειρήματος, πάνω σε εναλλακτικά θεσμικά θεμέλια. Από εδώ και πέρα, όλα τα ενδεχόμενα είναι ανοιχτά.

* δικηγόρος, δρος Νομικής Πανεπιστημίου Αθηνών, κατόχου LL.M. από το London School of Economics