Δεν θέλω να γράψω για τη ζωή και τον θάνατο της Νοέγια. Θέλω να γράψω για όσα προηγούνται αυτών – για τις συνθήκες μέσα στις οποίες μια τέτοια απόφαση γίνεται νοητή, αποδεκτή και τελικά συζητήσιμη. Η ίδια το είπε καθαρά: δεν θέλει να αποτελέσει παράδειγμα. Κι όμως, ήδη χρησιμοποιείται – ως σύμβολο, ως επιχείρημα, ως ακόμα ένα επεισόδιο σε μια γνώριμη δημόσια αφήγηση «τραγωδίας» και «αξιοπρέπειας». Αυτή η μετατροπή ενός θανάτου σε αφήγημα προς κατανάλωση δεν είναι ουδέτερη. Είναι πολιτική επιλογή.
Η δημόσια συζήτηση επιμένει να περιστρέφεται γύρω από το «δικαίωμα» και την «ελευθερία» στον θάνατο. Πρόκειται για μια γλώσσα που εμφανίζεται προοδευτική, αλλά συχνά λειτουργεί αποσπασματικά: απομονώνει την απόφαση από τις συνθήκες που τη διαμορφώνουν. Μιλά για το τέλος, αποσιωπώντας τη ζωή που προηγήθηκε.
Δεν είναι η πρώτη φορά που η αξία μιας ζωής τίθεται υπό διαπραγμάτευση. Ο 20ός αιώνας μάς έχει ήδη δώσει το πιο σκοτεινό παράδειγμα: την έννοια της «ζωής ανάξιας να βιωθεί» (Lebensunwertes Leben), που βρήκε τη φρικτή της εφαρμογή στο πρόγραμμα Aktion T4. Δεν ζούμε, φυσικά, στην ίδια ιστορική συνθήκη – αλλά η μνήμη αυτή δεν είναι άσχετη. Υπενθυμίζει ότι όταν μια κοινωνία αρχίζει να ιεραρχεί ποιες ζωές αξίζουν φροντίδα και ποιες όχι, ανοίγει έναν επικίνδυνο δρόμο, ακόμα κι αν τον επενδύει με τη γλώσσα των δικαιωμάτων.
Σήμερα, η διαδικασία είναι πιο αθόρυβη. Δεν υπάρχουν ρητές αποφάσεις εξόντωσης. Υπάρχουν όμως πολιτικές επιλογές που καθιστούν ορισμένες ζωές πιο επισφαλείς από άλλες: υποχρηματοδοτημένα συστήματα υγείας, ελλιπής κοινωνική φροντίδα, συνθήκες φτώχειας και αποκλεισμού. Ζωές που γίνονται δυσβάσταχτες όχι «φυσικά», αλλά κοινωνικά και πολιτικά.
Ο Michel Foucault περιέγραψε αυτή τη μετατόπιση: η σύγχρονη εξουσία δεν περιορίζεται στο να αφαιρεί ζωή· οργανώνει τις συνθήκες μέσα στις οποίες κάποιοι ζουν και κάποιοι αφήνονται να φθαρούν. «Κάνει να ζουν και αφήνει να πεθαίνουν». Σε αυτό το πλαίσιο, η «ελευθερία επιλογής» δεν κατανέμεται ισότιμα.
Οταν η πρόσβαση στη φροντίδα είναι άνιση, όταν η αναπηρία, η ασθένεια ή η ηλικία μετατρέπονται σε κόστος, τότε η επιλογή του θανάτου δεν μπορεί να ιδωθεί έξω από αυτές τις συνθήκες. Αλλοι επιλέγουν από θέση αυτονομίας. Αλλοι, από θέση εξάντλησης.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο αν υπάρχει δικαίωμα στον θάνατο. Είναι αν υπάρχει, στην πράξη, ισότιμη δυνατότητα για μια αξιοπρεπή ζωή. Η ιστορία της Νοέγια δεν χρειάζεται να γίνει παράδειγμα για να έχει σημασία. Αντίθετα, ίσως η πιο συνεπής στάση είναι να μην τη χρησιμοποιήσουμε ως επιχείρημα – ούτε υπέρ ούτε κατά. Αλλά να τη δούμε ως υπενθύμιση μιας ευρύτερης αντίφασης: μιας κοινωνίας που δυσκολεύεται να εξασφαλίσει όρους αξιοπρεπούς ζωής για όλους, αλλά σπεύδει να αναγνωρίσει αξιοπρέπεια στο τέλος της.
Το να σεβαστούμε την επιθυμία της σημαίνει να μην την εργαλειοποιήσουμε. Το να πάρουμε όμως στα σοβαρά αυτό που συνέβη σημαίνει να στρέψουμε το βλέμμα πέρα από αυτήν.
Οχι στον θάνατό της, αλλά στις συνθήκες που τον καθιστούν νοητό.
* Δρ Διεθνών Σχέσεων, πρώην Executive in Residence, GCSP
