Mε τους θεοπάλαβους αγγλισμούς που υιοθετήσαμε επιπόλαια και ενσωματώσαμε στο λεξιλόγιό μας κατορθώσαμε να αλλοιώσουμε το νόημα κάποιων λέξεων που η ιστορία τους κρύβεται βαθιά στον χρόνο και να τις αντικαταστήσουμε με νέες. Τρανό παράδειγμα αποτελεί η λέξη «empathy», η οποία για τους αγγλόφωνους σημαίνει μια εκδήλωση της «συναισθηματικής νοημοσύνης» (ΕQ) και εμείς την είπαμε «ενσυναίσθηση».
Η πρώτη παρατήρηση είναι ότι οι «φίλοι» μας οι δυτικοί (και εμείς από κοντά) έχουν μια μανία να βάζουν επιθετικούς προσδιορισμούς σε λέξεις που δεν επιδέχονται εννοιολογικά κάτι τέτοιο, διότι αλλοιώνεται το νόημά τους· ιδιαίτερα σε λέξεις όπως «δημοκρατία», «νοημοσύνη». Ο οποιοσδήποτε επιθετικός προσδιορισμός της λέξης «δημοκρατία», που δεν έχει αποκλειστικά τοπικό χαρακτήρα αλλά υπαινίσσεται κάτι άλλο, την καθιστά υποχείριο του υπαινιγμού, με αποτέλεσμα να είναι οτιδήποτε άλλο εκτός από δημοκρατία. Λέγοντας προεδρική, προεδρευομένη, βασιλευομένη (sic) δημοκρατία αλλοιώνουμε πλήρως το νόημα της λέξης «δημοκρατία» που σημαίνει σε απλά ελληνικά ότι ο δήμος, ο λαός δηλαδή, κυβερνά. Το ίδιο ισχύει και για τη λέξη «νοημοσύνη». Βάζοντας μπροστά της έναν επιθετικό προσδιορισμό, όπως τεχνητή ή συναισθηματική, το επίθετο καταπίνει εννοιολογικά το ουσιαστικό. Νοημοσύνη σημαίνει μια φυσική νοητική (εγκεφαλική) ικανότητα. Τεχνητή νοημοσύνη δεν λέει τίποτα στον νοήμονα άνθρωπο για τον ίδιο λόγο που δεν λέει τίποτα στον δημιουργό ο χαρακτηρισμός ενός τεχνολογικού δημιουργήματός του ως «τεχνητός» δημιουργός. Το ίδιο ισχύει και για τη συναισθηματική νοημοσύνη για τον λόγο ότι το συναίσθημα δεν συναρτάται με τη νοημοσύνη. Οι συναισθηματικές διαδικασίες έχουν να κάνουν με την περιστασιακή διάθεσή μας απέναντι στο φυσικό ή κοινωνικό περιβάλλον, ενώ η νοημοσύνη μας παραμένει αναλλοίωτη όντας μια μορφή έμφυτου λογισμικού λειτουργίας του οργανισμού. Τα συναισθήματά μας αλλάζουν, ενώ η νοημοσύνη μας όσο είμαστε εγκεφαλικά υγιείς όχι.
Η δεύτερη παρατήρηση είναι ότι η λέξη empathy, την οποία λέμε στα ελληνικά ενσυναίσθηση, σημαίνει το ακριβώς αντίθετο από αυτό που θέλουμε να πούμε. Η λέξη empathy προέρχεται από τις ελληνικές «εν» και «πάθος» δηλαδή εμπάθεια. Το λεξικό Liddell Scott στο λήμμα εμπαθής αναφέρει ότι είναι «o μοχθηρός, o κακιασμένος». Ομως στο πλαίσιο του μιμητισμού μας η ενσυναίσθηση – εμπάθεια κατέστη μια προσφιλής λέξη για τους «μοντέρνους» διανοούμενους και τους πολιτικούς μας και έτσι ένα ελάττωμα έγινε για τους Αγγλοσάξονες και με αντιδάνειο για κάποιους από τους σημερινούς Ελληνες, προτέρημα, με αποτέλεσμα να υποστηρίζουν τελικά το παράδοξο ότι οι μη εμπαθείς άνθρωποι στερούνται ενσυναίσθησης. Η εμπάθεια είναι αφηρημένο παράγωγο ουσιαστικό από το επίθετο εμπαθής και δεν συνδέεται με κάποιο ρήμα (εμπαθώ δεν υπάρχει), όπως η συμπάθεια που προέρχεται από το ρήμα συμπαθώ, που σημαίνει συμπάσχω, δηλαδή μοιράζομαι με κάποιον τον πόνο του, η οποία μάλιστα χρησιμοποιούνταν ανάλογα και στην αγγλική γλώσσα, μέχρι τον παραμερισμό της από τη λέξη empathy, ως «sympathy». Το αντίθετο της συμπάθειας, που όπως είπαμε προέρχεται από το ρήμα συμπαθώ είναι η αντιπάθεια από το αντιπαθώ. Και οι δύο έννοιες όμως εκφράζουν μια περιστασιακή διάθεση απέναντι σε τρίτα πρόσωπα και δεν συνδέεται με τον χαρακτήρα αυτού που τις εκδηλώνει. Αντίθετα η εμπάθεια είναι μόνιμο γνώρισμα ενός χαρακτήρα. Υποδηλώνει ένα σταθερό χαρακτηριστικό, το οποίο προσδιορίζει πρόσωπο (τον εμπαθή) που έχει ως πάγια ιδιότητα την εμπάθεια. Οπως αντίστοιχα από τον αθώο παράγεται η αθωότητα, από τον βαρύ η βαρύτητα, από τον σκληρό η σκληρότητα.
Ακούμε λοιπόν συχνά κάποιους (δημοσιογράφους, πολιτικούς, ακόμα και διανοούμενους) στην προσπάθειά τους να καταδείξουν την αναλγησία κάποιου να μιλούν περί έλλειψης σε αυτόν ενσυναίσθησης, αντί να χρησιμοποιήσουν πιο σαφείς και ακριβείς λέξεις της ελληνικής, όπως ανάλγητος, κάθαρμα, γενοκτόνος, ιδιοτελής, αναίσθητος.
Μια ανάλογη περίπτωση κακοποίησης εννοιών μέσω των λέξεων είναι και η λέξη «ξένος». Στην ελληνική γλώσσα σήμαινε τον άγνωστο που ερχόταν από άλλο τόπο, ο οποίος εθεωρείτο φιλικό πρόσωπο. Αντίθετα στις λατινογενείς γλώσσες ο ξένος έγινε εχθρός, από το λατινικό Hostis που έχει τη ρίζα του στο ινδοευρωπαϊκό ghostis, από το οποίο προήλθε και η αγγλική λέξη guest (στα γερμανικά gast) που σημαίνει επισκέπτης, αλλά και το ghost (geist) το φάντασμα. Με το hostis – εχθρός, από το οποίο προέρχεται το hostel (ξενώνας) και το hotel (ξενοδοχείο), συνδέεται και το hospes που σημαίνει στα λατινικά επίσης τον ξένο και από το οποίο προέρχονται οι λέξεις hospitality (φιλοξενία), hospital (νοσοκομείο). Και με αυτόν τον τρόπο ο φίλος ξένος για τους Δυτικοευρωπαίους έγινε εχθρός.
Ας προσπαθήσουμε λοιπόν να μην κακοποιούμε άλλο την όμορφη γλώσσα μας και αντί για ενσυναίσθηση ας λέμε συμπάθεια, συμπόνια, συναίσθηση, αλλιώς στο μέλλον θα ακούσουμε και άλλα ευτράπελα όπως ενσυνταραχή ή ενσυνουσία.
* Νομικός, συγγραφέας
