Χωρίς εργασία με αξιοπρέπεια δεν υπάρχει επόμενη μέρα

Την ώρα που ο δημόσιος λόγος κατακλύζεται από συζητήσεις για την τεχνητή νοημοσύνη, την τέταρτη βιομηχανική επανάσταση και τα άλματα της τεχνολογίας, στην Ελλάδα του σήμερα εργαζόμενοι φεύγουν από το σπίτι τους για να πάνε στη δουλειά και δεν επιστρέφουν ποτέ.

Η τραγωδία στο εργοστάσιο «Bιολάντα» δεν είναι μια θλιβερή εξαίρεση. Είναι ένα σκληρό σύμπτωμα. Και ως τέτοιο οφείλουμε να το αντιμετωπίσουμε.

Δεν πρόκειται απλώς για ακόμη ένα «εργατικό ατύχημα». Πρόκειται για το αποτέλεσμα ενός μοντέλου που έχει μετατρέψει την εργασία από δικαίωμα και βάση αξιοπρέπειας σε παράγοντα επισφάλειας και φόβου. Σε ένα περιβάλλον όπου η ασφάλεια θεωρείται κόστος, οι έλεγχοι εμπόδιο και ο εργαζόμενος αναλώσιμος, η τραγωδία παύει να είναι απρόβλεπτη. Γίνεται αναμενόμενη.

Η χώρα μας σημειώνει πρωτοφανή άνοδο στα εργατικά δυστυχήματα, όσο κι αν μαγειρεύουν κάποιοι τα στοιχεία (παλιά μου τέχνη κόσκινο άλλωστε). Και αυτό από μόνο του θα έπρεπε να σημάνει συναγερμό. Ομως η πραγματικότητα είναι ακόμη σκληρότερη. Σήμερα ο εργαζόμενος στην Ελλάδα βιώνει μια τριπλή απαξίωση:

● δουλεύει σε συνθήκες επισφάλειας,

● αμείβεται με μισθούς που δεν επαρκούν για μια αξιοπρεπή ζωή,

● και ζει σε μια κοινωνία που δεν του επιτρέπει να δημιουργήσει και να ονειρευτεί.

Ο μισθός δεν φτάνει για να μεγαλώσεις τα παιδιά σου, να κάνεις σχέδια, να ονειρευτείς. Και πλέον δεν είναι αυτονόητο ούτε καν ότι θα επιστρέψεις σώος στο σπίτι σου. Αυτή η πραγματικότητα δεν είναι απλώς προβληματική ή άδικη. Είναι κοινωνικά διαλυτική.

Μια κοινωνία χωρίς εργασία με δικαιώματα είναι μια κοινωνία χωρίς προοπτική. Και μια κοινωνία χωρίς προοπτική δεν μπορεί να σταθεί όρθια, όσα τεχνολογικά άλματα κι ανάπτυξη και αν επικαλείται. Γιατί η πρόοδος δεν μετριέται με δείκτες και αριθμούς, αλλά με το αν οι άνθρωποι μπορούν να ζουν με ασφάλεια, αξιοπρέπεια και ελπίδα.

Είναι πνιγηρό ότι οδεύουμε προς μια πραγματικότητα όπου οι πλατιές μάζες των ανθρώπων αποκλείονται από κάθε έννοια συλλογικού μέλλοντος. Οπου η εργασία παύει να αποτελεί εργαλείο κοινωνικής κινητικότητας και μετατρέπεται σε παγίδα. Οπου η ζωή του εργαζόμενου υποτιμάται στο όνομα μιας στρεβλής αντίληψης «ανταγωνιστικότητας».

Γιατί δεν υπάρχει καμία επόμενη μέρα ούτε για τη χώρα ούτε για την κοινωνία αν ο πολίτης δεν ζει με αξιοπρέπεια. Και η αξιοπρέπεια δεν είναι αφηρημένη έννοια. Εχει υλική βάση. Εχει όνομα. Λέγεται εργασία. Λέγεται μισθός.

Η εργασία δεν είναι απλώς μέσο επιβίωσης. Είναι ο θεμελιώδης μηχανισμός κοινωνικής κινητικότητας. Είναι ο τρόπος με τον οποίο μια κοινωνία επιτρέπει στους ανθρώπους να βελτιώνουν τη ζωή τους, να σχεδιάζουν το μέλλον τους, να σπάνε τα όρια που τους επιβάλλει η καταγωγή, το εισόδημα ή η συγκυρία. Οταν οι εργασιακές σχέσεις απορρυθμίζονται, όταν ο μισθός δεν επαρκεί, όταν η ασφάλεια θεωρείται πολυτέλεια, τότε δεν πλήττεται μόνο ο εργαζόμενος. Ακυρώνεται η ίδια η ιδέα της προόδου.

Χωρίς σταθερές και δίκαιες εργασιακές σχέσεις η κοινωνία παγώνει. Οι ανισότητες παγιώνονται. Η κοινωνική κινητικότητα μπλοκάρεται. Η νέα γενιά δεν βρίσκει δρόμους να προχωρήσει· απλώς αναγκάζεται να μετακινηθεί – συχνά εκτός χώρας. Και όταν η εργασία παύει να λειτουργεί ως μοχλός κοινωνικής κινητικότητας και μετατρέπεται σε μηχανισμό εξάντλησης και φόβου, τότε αποδυναμώνεται και η ίδια η δημοκρατία. Γιατί πολίτες που δεν μπορούν να σταθούν όρθιοι στη ζωή τους, δύσκολα μπορούν να συμμετέχουν ισότιμα και στη δημόσια ζωή.

Αυτό είναι το πραγματικό διακύβευμα της εποχής μας. Οχι απλώς αν η οικονομία «αναπτύσσεται», αλλά αν η ανάπτυξη αυτή μεταφράζεται σε ζωή με ασφάλεια, δικαιώματα και προοπτική για τη μεγάλη κοινωνική πλειοψηφία. Οταν η εργασία αποσυνδέεται από την κοινωνική κινητικότητα και την αξιοπρέπεια, τότε καμία επίκληση στον εκσυγχρονισμό και καμία τεχνολογική πρόοδος δεν μπορεί να συγκαλύψει την πραγματικότητα ότι το πρόβλημα δεν είναι τεχνικό. Είναι βαθιά πολιτικό.

Απέναντι σε αυτή την κατάσταση δεν χωρούν μισόλογα. Χρειάζεται μια μεγάλη, πληθυντική, σύγχρονη Αριστερά που θα τραβήξει τη διαχωριστική γραμμή με τον νεοφιλελευθερισμό και θα βάλει ξανά τον εργαζόμενο στο επίκεντρο της πολιτικής. Οχι ως επικοινωνιακό σύνθημα, αλλά ως πραγματικό πολιτικό επίδικο. Που θα μιλήσει καθαρά για εργασία με δικαιώματα, για μισθό αξιοπρέπειας, για ασφαλείς συνθήκες δουλειάς, για ζωή που αξίζει να τη ζεις.

Ολες οι δυνάμεις του προοδευτικού χώρου έχουν ευθύνη. Ιστορική ευθύνη. Να αρθούν στο ύψος των περιστάσεων, να υπερβούν μικρόνοες λογικές και περιχαρακώσεις, να συσπειρώσουν κοινωνικές δυνάμεις γύρω από τα πραγματικά επίδικα της εποχής μας. Και αν δεν μπορούν, δεν θέλουν ή δεν τολμούν, η ίδια η κοινωνία δείχνει τον δρόμο: το καινούργιο ήδη γεννιέται.

*Δικηγόρος, τ. υπουργός