Περιβαλλοντικοί πρόσφυγες: Η νομική διάσταση του ζητήματος

Τι είναι περιβαλλοντικός πρόσφυγας

Περιβαλλοντικός πρόσφυγας είναι ένα διωγμένο από κάποιο τόπο άτομο, εξαιτίας κλιματολογικών αλλαγών που περιλαμβάνουν και οικολογικές καταστροφές. 

Τέτοιες καταστροφές οφείλονται σε ανθρώπινα προκαλούμενες οικολογικές αλλαγές και επιδράσεις στο κλίμα της γης , κυρίως μέσω της έλλειψης των πράσινων ζωνών του πλανήτη. 

Ο όρος αρχικά χρησιμοποιήθηκε στη δεκαετία του 80 για ανθρώπους που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν προσωρινά ή μόνιμα την παραδοσιακή τους κατοικία εξαιτίας κάποιας περιβαλλοντικής διατάραξης λόγω φυσικών ή ανθρώπινων αιτιών που απείλησε την ύπαρξή τους ή επηρέασε την ποιότητα της ζωής τους.

Η χημική σύνθεση της παγκόσμιας ατμόσφαιρας έχει σημαντικές επιδράσεις στο κλίμα.Οι επεμβάσεις αυτές επιφέρουν αύξηση της ξηρασίας, του επιπέδου της θάλασσας καθώς και συχνή εμφάνιση ακραίων καιρικών φαινομένων όπως κυκλώνες, πλημμύρες και ανεμοστρόβιλους. 

Ο κλιματολογικός πρόσφυγας αφορά τον πολίτη που ζει σε περιβάλλον που υφίσταται άμεσα τις συνέπειες των κλιματολογικών αλλαγών στην καθόλου οικονομική και κοινωνική του ζωή, επί τα χείρω. Είναι κι αυτοί περιβαλλοντικοί πρόσφυγες, ως υποκατηγορία

Οι Αιτίες

Όλο και συχνότερα, μεγάλες μάζες ανθρώπων εγκαταλείπουν τον τόπο τους σε αναζήτηση καλύτερης ζωής. Δεν φεύγουν όμως κυνηγημένοι από τους κλασσικούς πολιτικούς διωγμούς, αλλά από την οικονομική και κοινωνική πολιτική, όπως αυτή εκφράζεται στο

Περιβάλλον και δημιουργεί έτσι την αποδάσωση, την παγκόσμια υπερθέρμανση, απρόβλεπτες και μη ερμηνευόμενες μετεωρολογικά ή γεωλογικά  φυσικές καταστροφές αλλά και από πυρηνικά ή βιομηχανικά ατυχήματα. 

Συχνά οι περιβαλλοντικοί πρόσφυγες δεν διασχίζουν σύνορα, αλλά μετακινούνται στο εσωτερικό της χώρας τους. Αυτό έγινε με την πυρηνική καταστροφή του Τσερνομπίλ το 1985 και τη διαρροή αερίων στο Μποπάλ της Ινδίας το 1984. 

Οι φτωχοί του αναπτυσσόμενου κόσμου είναι οι πιο ευάλωτοι στις κλιματικές αλλαγές. Οι ίδιοι συμβάλλουν ελάχιστα στη δημιουργία του προβλήματος, είναι αυτοί όμως που πληρώνουν το υψηλότερο τίμημα.

Το νομικό Πρόβλημα

Η χρήση του όρου «πρόσφυγας» θεωρείται από κάποιους ως αντιφατική.

Η βασική ανησυχία τους συνίσταται στο ότι η χρήση του όρου «πρόσφυγας» όταν συνδέεται με κλιματολογική ή περιβαλλοντική μετακίνηση μπορεί να αποσπάσει την προσοχή από τους πολιτικούς πρόσφυγες. 

Κατά την άποψη μου η θέση αυτή είναι πολιτικά απηρχαιωμένη και αναντίστοιχη στην σημερινή πολιτική συγκυρία. 

Οι κλιματολογικές αλλαγές και η γενικότερη καταστροφή της οικολογικής ισορροπίας έχουν ως αιτία τις οικονομικές και κοινωνικές επιλογές που έχουν επιβληθεί στον πλανήτη μας από τα κυρίαρχα συστήματα κοινωνικής διαχείρισης που στοχεύοντας στην οικονομική υπερμεγένθυση οδηγούν πολίτες περιοχών στην μετανάστευση λόγω κοινωνικών και οικονομικών δυσκολιών. Αν αυτό δεν είναι πολιτική, διερωτώμαι τι είναι. Αρα ο περιβαλλοντικός πρόσφυγας είναι ένας πολιτικός πρόσφυγας με τα σημερινά πολιτικά δεδομένα που έχουν άλλες διαστάσεις πια και όχι μόνο την συστημική βία που οδηγεί στην εξορία τον προοδευτικό πολίτη.

Οι πρόσφατες νομικές αναζητήσεις

Όμως, ακόμη δεν έχουν αναγνωριστεί επίσημα ως πρόσφυγες σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο και έτσι δεν μπορούν καν να διεκδικήσουν προστασία ή άσυλο. 

Η Σύμβαση της Γενεύης που υιοθετήθηκε από τα Ηνωμένα Έθνη το 1951, δεν καλύπτει τους περιβαλλοντικούς πρόσφυγες. Σύμφωνα με τη Σύμβαση πρόσφυγας είναι αυτός που υφίσταται διωγμό «λόγω της φυλής, της θρησκείας, της εθνικότητας, της συμμετοχής του σε κάποια κοινωνική ομάδα ή της συμφωνίας του με κάποια πολιτική άποψη». 

Ο Επίτροπος των Ηνωμένων Εθνών για τους πρόσφυγες (UNHCR) ξεχωρίζει μεταξύ πολιτικών και “κοινωνικών” προσφύγων, τους οποίους υπολογίζει σε περίπου 20 εκατομμύρια, και τους οποίους απλά θεωρεί ανθρώπους που έχουν μετακινηθεί από τον τόπο τους (displaced persons). 

Η Σύμβαση της Γενεύης δεν είναι επαρκής, λένε οι οργανώσεις που βοηθούν τους πρόσφυγες. Είναι υπερβολικά συνδεδεμένη με την κατάσταση που επικρατούσε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, είχε σχεδιαστεί για να επιλύσει τα προβλήματα εκείνης της εποχής.

Ακτιβιστές και ειδικοί από 22 χώρες συγκεντρώθηκαν στη Βενετία της Ιταλίας στη δεύτερη Διεθνή Συνάντηση για τους Πρόσφυγες και τους Ζητούντες Άσυλο, έπ’ ευκαιρία της Παγκόσμιας Ημέρας Προσφύγων.

Η συνάντηση οργανώθηκε από μια ιταλική μη-κυβερνητική οργάνωση (A.R.I. Onlus) σε συνεργασία με τον τοπικό δήμο. Οι αντιπροσωπείες ζήτησαν επαναθεώρηση της Συνθήκης της Γενεύης. 

Ο ορισμός του δικαιώματος για άσυλο και για ανθρωπιστική προστασία πρέπει να συμπεριλάβει τις ιστορικές, πολιτικές και περιβαλλοντικές αλλαγές των τελευταίων 50 χρόνων, όπως τονίστηκε στη συνάντηση. 

Ο «πατέρας» της έννοιας του περιβαλλοντικού πρόσφυγα, ο El-Hinnawi, είπε ότι «μια νέα κατηγορία προσφύγων πρέπει να υιοθετηθεί από τα Ηνωμένα Έθνη». 

Οι καταστροφές που προκαλούνται από ανθρώπινες δραστηριότητες έχουν αυξηθεί, οδηγώντας στη μετακίνηση εκατομμυρίων ανθρώπων. 

«Η παροχή επείγουσας βοήθειας καλύπτει μόνο κάποιες συγκεκριμένες (ακραίες) καταστάσεις, αλλά δεν αποτελεί λύση».. 

Η επιστημονική κοινωνιολογική και νομική συζήτηση συνεχίζεται, κατευθύνεται προς την επιλογή τρίτης κατηγορίας προσφύγων με τον όρο «οικολογικά πρόσφυγες» που στοχεύει να περιλάβει και μαζικές μετακινήσεις από οικονομικές δραστηριότητες, που περιορίζουν τον ορίζοντα της επαγγελματικής δράσης στα όρια του γεωγραφικού χώρου υποχρεώνοντας σε μετακινήσεις για άλλη ή την ίδια δουλειά αλλά αλλού. 

* Νομικός Περιβάλλοντος, Μέλος του Πανελλαδικού Συμβουλίου  των Οικολόγων Πράσινων