Τα εργαλεία και η βούληση

Η απόφαση του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ να τιμωρήσει με νέα αύξηση εμπορικών δασμών ευρωπαϊκά κράτη τα οποία έστειλαν –συμβολικά– στρατιωτικές δυνάμεις στη Γριλανδία οδηγεί σε τρεις βασικές σκέψεις.

Η πρώτη είναι το πόσο δίκιο είχαμε όλοι όσοι υποστηρίζαμε ότι η αυτοεξευτελιστική αποδοχή από την πλευρά της Ευρωπαϊκής Ενωσης των δασμών που επέβαλε –σε μια ωμή επίδειξη δύναμης– ο πρόεδρος Tραμπ πέρυσι, όχι μόνο δεν θα αρκούσε για να τον κατευνάσει, αλλά θα οδηγούσε σε ολοένα και μεγαλύτερες αξιώσεις από την πλευρά του. Ηταν, δηλαδή, απλώς ένα τεστ στο οποίο οι ηγεσίες της Ε.Ε. και των κρατών-μελών της απέτυχαν. Αμεσα αποτελέσματα αυτής της αποτυχίας είναι οι αξιώσεις των ΗΠΑ επί της Γριλανδίας καθώς και η τιμωρητική αύξηση των δασμών στα έξι κράτη-μέλη της Ε.Ε. (Γαλλία, Γερμανία, Δανία, Ολλανδία, Σουηδία, Φινλανδία), τη Βρετανία και τη Νορβηγία με τη συμβολική τους στρατιωτική συνδρομή στην προστασία της Γριλανδίας. Ιδού η απόδειξη ότι ο νταής αποθρασύνεται όταν επιχειρείται απλώς ο κατευνασμός του.

Η δεύτερη σκέψη αφορά την εναλλακτική επιλογή και τα εργαλεία που διαθέτει η Ε.Ε. στον τομέα του εμπορίου. Το πάγωμα από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο της διαδικασίας κύρωσης της περσινής εμπορικής «συμφωνίας» Ε.Ε.-ΗΠΑ είναι ένα πρώτο βήμα στη σωστή κατεύθυνση και δεν είναι τυχαίο ότι αυτό το μέτρο ελήφθη από το μόνο άμεσα εκλεγμένο όργανο της Ε.Ε. κι όχι τα κράτη-μέλη.

Επίσης, αντί του ενδοτικού κατευνασμού, ο οποίος πρόδηλα απέτυχε, υπάρχει το εργαλείο κατά τoυ οικονομικού καταναγκασμού (anti-coercion instrument). Πρόκειται για εργαλείο εμπορικής πολιτικής το οποίο θεσπίστηκε τον Δεκέμβριο του 2023, με την Κίνα κατά νου, και το οποίο έχει στόχο την άμυνα απέναντι σε παρεμβάσεις στις νόμιμες κυριαρχικές επιλογές της Ε.Ε. ή ενός κράτους-μέλους της, μέσω εμπορικών ή επενδυτικών μέτρων. Πώς έχει σχεδιαστεί να λειτουργήσει; Οταν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαπιστώσει ότι υπάρχει προσπάθεια καταναγκασμού, θέτει το θέμα στο Συμβούλιο (υπουργών) που αποφασίζει σχετικά. Η σχετική νομοθεσία της Ε.Ε. επιτρέπει τη λήψη αντιμέτρων για το σύνολο της εμπορικής πολιτικής της Ε.Ε. Αυτά τα δυνητικά αντίμετρα περιλαμβάνουν τη δυνατότητα της Ε.Ε. να ζητήσει αποζημίωση για τη διεθνώς παράνομη πράξη τρίτης χώρας και, εάν είναι απαραίτητο, να επιβάλει αντίμετρα σε περίπτωση μη παροχής αποζημίωσης. Οσο ισχύουν τα μέτρα αυτά, προβλέπεται έλεγχος από τους εκλεγμένους εκπροσώπους των πολιτών της Ε.Ε. στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Υπάρχουν επίσης μηχανισμοί για τον έλεγχο των ενεργειών της Επιτροπής από το Συμβούλιο και/ή τα κράτη-μέλη. Τέλος, η Ε.Ε. έχει το «πάνω χέρι» σε επιμέρους πτυχές των διατλαντικών εμπορικών σχέσεων, όπως η εξαγωγή τεχνολογίας που οι ΗΠΑ χρειάζονται για την αεροναυπηγική βιομηχανία και την αυτοκινητοβιομηχανία τους, η διακράτηση χρέους των ΗΠΑ (1,5 τρισ. δολάρια) κ.ά.

Αν το χρησιμοποιήσει, θα στείλει ένα ηχηρό μήνυμα όχι μόνο στις ΗΠΑ αλλά και σε όποια άλλη δύναμη την επιβουλεύεται. Ετσι, θα ανακτήσει τουλάχιστον μέρος της αξιοπιστίας την οποία απώλεσε με τον ενδοτισμό που έδειξε ώς τώρα απέναντι στις ΗΠΑ. Αναμφίβολα η επιλογή αυτή θα έχει κόστος και για την Ευρώπη αλλά, όπως σε τόσες άλλες πτυχές της ζωής, ο δύσκολος δρόμος είναι και ο σωστός.

Η τελευταία σκέψη αφορά όσους θυμίζουν ότι στο παρελθόν οι εταίροι της Ελλάδας εντός Ε.Ε. δεν είχαν υποστηρίξει όσο θα θέλαμε τις ελληνικές θέσεις στα ελληνοτουρκικά. Η παρατήρηση είναι ορθή, αλλά δεν πρέπει να οδηγήσει σε λανθασμένη στάση. Η Ελλάδα πρέπει να υποστηρίξει κοινή και αποφασιστική στάση της Ε.Ε. ακριβώς για να μην είναι η ίδια ανακόλουθη και για να ξεκινήσει, επιτέλους, να συμβάλλει κι εκείνη στη διαμόρφωση πραγματικά κοινής εξωτερικής πολιτικής της Ε.Ε. Το να «ιδιωτεύσουμε» όταν έχουν την ανάγκη της αλληλεγγύης μας οι εταίροι και σύμμαχοί μας, θα ήταν κοντόφθαλμο λάθος και θα συνέβαλλε στην περαιτέρω απίσχανση της Ε.Ε. ως διεθνούς παίκτη. Αν το «όταν σας χρειαστήκαμε, εσείς σφυρίζατε αδιάφορα» μετατραπεί σε αρνητική στάση τώρα, αυτή θα εξυπηρετεί μόνον όσους δεν επιθυμούν τη στρατηγική αυτονομία της Ενωσης, ενώ ο ατλαντισμός πεθαίνει.

Υπάρχει, όμως, η απαραίτητη πολιτική βούληση για να χρησιμοποιηθούν τα υφιστάμενα εργαλεία;

*Καθηγητής, **ομότιμος καθηγητής