Υπάρχουν γεγονότα που δεν επιδέχονται «ίσες αποστάσεις». Οσα συνέβησαν τις ημέρες αυτές στη Βενεζουέλα ανήκουν σε αυτήν την κατηγορία, καθώς σε ένα ανεξάρτητο και διεθνώς αναγνωρισμένο κράτος μια ξένη δύναμη εισέβαλε στρατιωτικά, ανέτρεψε de facto τη συνταγματική τάξη και απήγαγε τον νόμιμο πρόεδρο της χώρας, επικαλούμενη ως πρόσχημα την καταπολέμηση του εμπορίου ναρκωτικών.
Το πρόσχημα είναι παλιό. Το έργο γνωστό. Και το αποτέλεσμα πάντοτε το ίδιο. Η πραγματικότητα πίσω από τέτοιες επιχειρήσεις σπάνια κρύβεται: έλεγχος, επιβολή, οικειοποίηση πλουτοπαραγωγικών πηγών. Στην περίπτωση της Βενεζουέλας, το διακύβευμα είναι προφανές. Το πετρέλαιο. Ενα από τα μεγαλύτερα ενεργειακά πλούτη του πλανήτη, που εδώ και δεκαετίες μετατρέπει τη χώρα σε στόχο μόνιμων πιέσεων, κυρώσεων, αποσταθεροποιητικών ενεργειών και -όταν όλα τα άλλα αποτυγχάνουν- ωμής βίας. Ειδικότερα, η απαγωγή του προέδρου αποτελεί ακραία επίδειξη ισχύος. Και ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάστηκε στον κόσμο δεν αφήνει περιθώρια αμφιβολίας για τις προθέσεις των δραστών: δεμένος με χειροπέδες, σχεδόν ξυπόλητος, να εξέρχεται από αεροσκάφος σαν αιχμάλωτος πολέμου. Οχι για λόγους ασφάλειας, αλλά για λόγους παραδειγματισμού. Για να ταπεινωθεί δημόσια. Για να σταλεί μήνυμα.
Η εικόνα αυτή δεν ανήκει στον 21ο αιώνα. Δεν ανήκει σε κράτη που επικαλούνται τον πολιτισμό, τα ανθρώπινα δικαιώματα και το κράτος δικαίου. Ανήκει σε πρακτικές που θυμίζουν αποικιοκρατικές εκστρατείες, στρατιωτικές δικτατορίες και «έκτακτες επιχειρήσεις», οι οποίες πάντα βαφτίζονταν αναγκαίες εκ των υστέρων. Και γίνεται παραπάνω από προφανές πως με τη συγκεκριμένη ενέργεια δεν παραβιάστηκε απλά το διεθνές δίκαιο. Καταργήθηκε. Η έννοια της εθνικής κυριαρχίας μετατράπηκε σε κενό γράμμα. Η αρχή της μη επέμβασης πετάχτηκε στον κάλαθο των αχρήστων. Και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια χρησιμοποιήθηκε ως επικοινωνιακό εργαλείο εξευτελισμού.
Αλλωστε, η ιστορία της Λατινικής Αμερικής είναι γεμάτη από τέτοια ή παρεμφερή παραδείγματα. Η Γουατεμάλα (1954), η Χιλή (1973), ο Παναμάς (1989). Και εκτός ηπείρου, το Ιράκ (2003). Πάντα η ίδια συνταγή: πρώτα η δαιμονοποίηση, μετά οι κυρώσεις, έπειτα η «αναγκαστική» επέμβαση. Κάθε φορά, το λεξιλόγιο είναι το ίδιο: «απειλή», «παρανομία», «διεθνής ασφάλεια». Και κάθε φορά, το διεθνές δίκαιο προσαρμόζεται εκ των υστέρων για να δικαιολογήσει το τετελεσμένο. Σαν να πρόκειται όχι για κανόνες, αλλά για ενοχλητικά εμπόδια που παραμερίζονται όταν δεν εξυπηρετούν τα συμφέροντα των ισχυρών. Και στο τέλος χάος, αίμα και μια χώρα βαθύτατα τραυματισμένη. Οι υπεύθυνοι, ασφαλείς και ατιμώρητοι. Η ιστορία επαναλαμβάνεται με μικρές παραλλαγές και το ίδιο αποτέλεσμα: αποσταθεροποίηση, ανθρώπινος πόνος και μακροχρόνιες συνέπειες που ποτέ δεν βαραίνουν εκείνους που έδωσαν τις εντολές.
Αν όμως τα παραπάνω γεγονότα προκαλούν οργή, η διεθνής αντίδραση προκαλεί τρόμο. Ή, μάλλον, η απουσία της. Κράτη που δεν χάνουν ευκαιρία να δώσουν μαθήματα δημοκρατίας και δικαιωμάτων, σήμερα σιωπούν. Και η Ευρωπαϊκή Ενωση, η οποία διακηρύσσει ότι αποτελεί ένωση αξιών, αποδεικνύεται ένωση φόβου και υπολογισμών. Οι αρχές της εφαρμόζονται επιλεκτικά. Οταν δεν συμφέρουν, εξαφανίζονται. Φυσικά η σιωπή της δεν είναι αθώα. Είναι πολιτική στάση. Και στέλνει ένα επικίνδυνο μήνυμα: την αποδοχή τού ότι ο ισχυρός μπορεί. Οτι ο νόμος είναι εργαλείο και όχι κανόνας. Οτι αν διαθέτεις στρατιωτική και οικονομική υπεροχή, μπορείς να εισβάλλεις, να απάγεις, να εξευτελίζεις και να βαφτίζεις την πράξη σου «διεθνή δικαιοσύνη».
Ο θυμός που γεννούν τα γεγονότα συνοδεύεται από κάτι βαθύτερο: τον φόβο. Γιατί αν αυτό γίνει αποδεκτό ως κανονικότητα, τότε καμία χώρα δεν είναι ασφαλής. Ούτε μικρή, ούτε μεγάλη. Ούτε πλούσια, ούτε φτωχή. Σήμερα είναι η Βενεζουέλα. Αύριο μπορεί να είναι οποιαδήποτε χώρα δεν συμμορφώνεται πλήρως. Κατά συνέπεια, η σιωπή δεν είναι επιλογή. Είναι παραίτηση. Και η παραίτηση αυτή ανοίγει τον δρόμο σε έναν κόσμο όπου ο νόμος αντικαθίσταται από τη βία και η δημοκρατία από τον εκβιασμό. Αν δεν υπάρξει ξεκάθαρη καταδίκη, αν δεν τεθεί όριο τώρα, τότε το ερώτημα δεν είναι ποιος θα είναι ο επόμενος στόχος. Είναι το πότε.
Και για να μην ξεχνιόμαστε: πάνω απ’ όλα αυτά πλανιέται η σκιά ενός προέδρου που κυβερνά τις Ηνωμένες Πολιτείες όχι ως θεσμικός ηγέτης, αλλά ως γκάνγκστερ της παγκόσμιας σκηνής. Ενας άνθρωπος που περιφρονεί ανοιχτά το διεθνές δίκαιο, ακυρώνει κανόνες και όρια και μετατρέπει την ισχύ σε μοναδικό επιχείρημα. Μπροστά του ωχριούν ακόμα και οι πιο σκοτεινές μορφές της σύγχρονης Ιστορίας, όχι από σύγκριση αριθμών ή εγκλημάτων, αλλά γιατί επανανομιμοποιεί τη βαρβαρότητα ως πολιτική επιλογή.
Αν αυτός ο δρόμος δεν ανακοπεί, η ανθρωπότητα δεν οδεύει απλώς προς επικίνδυνες περιπέτειες – οδεύει συνειδητά προς την καταστροφή.
*Ομότιμη καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Αιγαίου
