Στο δεύτερο μισό του 2025, η σύγκριση του σημερινού φοιτητικού κινήματος με εκείνο που κατάφερε να γίνει ο καταλύτης για την ανατροπή της χούντας πριν από 52 χρόνια προκαλεί σημαντική αμηχανία. Η αναμέτρηση των φοιτητών τότε με ένα στρατιωτικό καθεστώς που υποκινούνταν από τις ΗΠΑ δημιούργησε παραστάσεις και μια κληρονομιά που κάνουν τη σημερινή κατάσταση του φοιτητικού κινήματος να μοιάζει το λιγότερο ανεπαρκής. Μπορούν να γίνουν πολλές αναλύσεις για την αναντιστοιχία αυτή, όμως εμείς δεν θέλουμε να τη δεχτούμε αβασάνιστα. Οσο κι αν η κάθε μέρα βρίσκει τη νέα γενιά σε μια πρωτόγνωρη συνθήκη ζωής και βιωμάτων, ατομικά και συλλογικά, το ζητούμενο δεν είναι να χωρίσουμε την Ιστορία σε εποχές με έναρξη και λήξη, αλλά να κατατάξουμε τα γεγονότα που τη συνθέτουν στον γενικότερο ρου της. Μοιάζουν με «σταματημένο ρολόι» οι αγώνες της νεολαίας, αλλά οι δείκτες του ρολογιού αυτού χτυπάνε τόσο αδιάκοπα, όσο αδιάκοπα οι αντιθέσεις και οι καταπιέσεις μας υπάρχουν, λαμβάνοντας σήμερα νέες μορφές.
Πριν μιλήσουμε για τους σημερινούς φοιτητικούς αγώνες, πρέπει πρότερα να αναγνωρίσουμε τους τόπους ύπαρξης της σπουδάζουσας νεολαίας. Ο θεσμός του πανεπιστημίου και οι μεταστροφές του σήμερα δεν είναι διόλου ξέχωρες από τη στρατηγική του κράτους για τη νεοφιλελευθεροποίηση της κοινωνίας. Αλλωστε το κοινωνικό πρότυπο συνομιλεί και τροφοδοτείται από τις όποιες μεταρρυθμίσεις στην εκπαίδευση, με σχέση διαλεκτική, καθώς μιλάμε για έναν θεσμό στρατηγικής σημασίας. Το Πανεπιστήμιο, όπως κατοχυρώθηκε στη Μεταπολίτευση, σήμανε τη δημιουργία ενός θεσμού που, παρά τον ρόλο του στην αναπαραγωγή της κυρίαρχης ιδεολογίας, οι διεκδικήσεις της κοινωνικής πλειοψηφίας ήταν παρούσες και κατόρθωναν την επιβολή τους στο περιεχόμενο και στον τρόπο λειτουργίας του. Δημιουργήθηκε με λίγα λόγια αυτό που μέχρι σήμερα κωδικοποιείται ως δημόσιο, δωρεάν, δημοκρατικό Πανεπιστήμιο, με ό,τι αυτό σημαίνει στον ελληνικό κοινωνικό σχηματισμό. Αυτά τα τρία «Δ» είναι που για χρόνια υπήρξαν «μελανή σελίδα» για την κυρίαρχη τάξη και τα συμφέροντά της και διατηρούσαν ζωντανή την εικόνα του Πολυτεχνείου. Ενός Πανεπιστημίου-λίκνου ευρύτερων κοινωνικών αγώνων υπέρ των καταπιεσμένων.
Οταν το 2019, η Νέα Δημοκρατία διακήρυττε το τέλος της Μεταπολίτευσης, διακήρυττε στην πραγματικότητα την αλλαγή όλων εκείνων των θεσμών που αυτή κληροδότησε, ως μια περίοδος κατοχύρωσης μέσων πάλης και ελευθεριών που συνέτειναν στην κοινωνική πρόοδο. Και φυσικά, το Πανεπιστήμιο μπήκε πρώτο στο στόχαστρο. Οι νομοθετικές τομές της τελευταίας επταετίας, η καθεμία με τη δική της σημασία, συνθέτουν ένα πλέγμα που δεν συνιστά απλά επίθεση στο Πανεπιστήμιο, που ήδη έχει γίνει έντονα ταξικά μεροληπτικό, αλλά προσπάθεια αντικατάστασης του θεσμού που ζήτησε και πέτυχε το Πολυτεχνείο. Ο θεσμός αυτός δεν έχει θέση στη νέα κοινωνία που θέλουν να οικοδομήσουν: μια κοινωνία ασταμάτητης παραγωγικότητας για λογαριασμό του κεφαλαίου, επίδοσης, ατομισμού και ανελευθερίας. Είναι έτσι φανερό ότι ένα νέο «Πανεπιστήμιο» θα αναδυθεί. Το ερώτημα είναι: «ποιο πανεπιστήμιο;».
Το ερώτημα αυτό είναι στην ουσία συνυφασμένο με το ερώτημα «ποια κοινωνία;». Αν κάνουμε την παραδοχή ότι οι θεσμοί αντιστοιχούν σε οικονομικά και κοινωνικά μοντέλα και πως η σύγκρουση για το νέο παραμένει ανοιχτή, η διεκδίκηση ενός θεσμού προς όφελος των από κάτω οδεύει παράλληλα με το όραμα για μια άλλη κοινωνία. Σε μια κοινωνία χειραφετημένη και δίκαιη, ελεύθερη και δημοκρατική, χωρίς καμίας μορφής καταπίεση και εκμετάλλευση, αντιστοιχεί ένα Πανεπιστήμιο όχι μόνο δημόσιο, δωρεάν και δημοκρατικό, αλλά πολλά παραπάνω. Ενα Πανεπιστήμιο χωρίς αποκλεισμούς, που σημαίνει ένα εκπαιδευτικό σύστημα που να εξασφαλίζει ίσες ευκαιρίες πρόσβασης σε αυτό, ανεξαρτήτως τάξης, φυλής και έμφυλων ταυτοτήτων, και μια πολιτική που να καλύπτει τις ανάγκες όλων για να περατώσουν χωρίς δυσκολίες τις σπουδές τους. Ενα Πανεπιστήμιο που να παράγει έρευνα και γνώση, όχι για τα συμφέροντα του κεφαλαίου, αλλά για τις ανάγκες των πολλών. Ενα Πανεπιστήμιο που οι άνθρωποί του και μόνο θα έχουν λόγο στις αποφάσεις που παίρνει και στον τρόπο που οργανώνεται, μέσα από όργανα και συλλογικές διαδικασίες ευρείας σύνθεσης.
Η πεμπτουσία του Πολυτεχνείου δεν ήταν αυτό που πρότεινε για το Πανεπιστήμιο και την κοινωνία, παρότι στις μέρες του ήταν τρομερά ριζοσπαστικό. Η πεμπτουσία του ήταν ότι πρότεινε, βγαίνοντας στην αντεπίθεση, θαρρετά και συλλογικά. Δεν αρκέστηκε στο αίτημα κατά της δικτατορίας, αλλά περιέγραψε έναν άλλον τρόπο ζωής, μια δημοκρατία πιο ουσιαστική από εκείνη που κατέλυσε η 21η Απριλίου.
Αν ένα πολιτικό σφάλμα μπορεί να κάνει το φοιτητικό κίνημα για να υπερασπιστεί το Πολυτεχνείο, είναι να υπερασπιστεί τους θεσμούς που άφησε πίσω του, και να μείνει εκεί. Αν απέναντι στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, το αίτημά μας είναι «καμία μεταρρύθμιση», έχουμε χάσει το πιο σημαντικό μάθημα που μπορεί να μας δώσει η εξέγερση του ’73. Αν απέναντι στη νεοφιλελεύθερη δυστοπία, που αλλάζει τα πάντα προς το χειρότερο, εμείς ζητήσουμε να μην αλλάξει τίποτα, η γενιά μας δεν θα φτιάξει ποτέ το δικό της Πολυτεχνείο. Η εξέγερση δεν ήταν ποτέ σταματημένο ρολόι, μήπως όμως έχει έρθει η ώρα να χτυπήσει ξανά για τους από κάτω;
* Φοιτήτρια του ΕΚΠΑ και φοιτητής του ΕΜΠ αντιστοίχως
