Το πρώτο μάθημα μιας νέας έδρας

«Η γνώση δεν χτίζεται με κορδέλες, αλλά με καθαρές διαδικασίες». Στη Θεσσαλονίκη, στις 26 Οκτωβρίου, έγιναν τα εγκαίνια της πρώτης έδρας Κυπριακών Σπουδών στην Ελλάδα – μια πρωτοβουλία που, όπως ειπώθηκε, «ανοίγει έναν νέο ορίζοντα στη μελέτη της κυπριακής ιστορίας, γλώσσας και ταυτότητας». Παρόντες ο πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, η υπουργός Παιδείας της Κύπρου, ο υφυπουργός Παιδείας της Ελλάδας, πρυτάνεις και πανηγυρικοί λόγοι για «γέφυρες πολιτισμού» και «σύμπλευση των δύο λαών».

Ολα αυτά, φυσικά, ακούγονται όμορφα. Ισως όμως πολύ όμορφα. Γιατί δεν ξέρω για εσάς, αλλά εμένα τα πολλά λόγια πάντα με βάζουν σε σκέψεις. Με κάνουν να ψάχνω λίγο παραπάνω· πίσω από τα χαμόγελα, τις κορδέλες και τα προσεκτικά διατυπωμένα δελτία Τύπου. Και ψάχνοντας, ανακαλύπτεις πως η έδρα αυτή έχει ήδη μια μικρή ιστορία· όχι τόσο λαμπερή όσο οι ομιλίες της ημέρας των εγκαινίων.

Η έδρα Κυπριακών Σπουδών είχε προκηρυχθεί εδώ και καιρό. Σύμφωνα με όσα είναι γνωστά, τρεις υποψήφιοι διεκδίκησαν τη θέση και ένας εξ αυτών φέρεται να συγκέντρωσε σαφή πλειοψηφία. Από εκεί και πέρα, το νήμα χάνεται. Καμία επίσημη ανακοίνωση δεν εξηγεί τι ακριβώς συνέβη στη συνέχεια, ούτε γιατί το αποτέλεσμα δεν επικυρώθηκε. Το μόνο βέβαιο είναι ότι η θέση επανέρχεται τώρα με νέα προκήρυξη, λίγο πριν από τα λαμπρά εγκαίνια. Κι έτσι, η «νέα εποχή των Κυπριακών Σπουδών» ξεκινά με μια παλιά ιστορία που κανείς δεν αφηγείται πλήρως.

Εκεί όμως αρχίζει το πιο ενδιαφέρον σημείο. Γιατί η έδρα αυτή χρηματοδοτείται εξ ολοκλήρου από την Κυπριακή Δημοκρατία. Δεν είναι κακό· το αντίθετο μάλιστα· δείχνει μέριμνα, ευθύνη, πολιτιστική αυτοσυνείδηση. Κάπου όμως μέσα μου τρώγομαι, μπας και ο χορηγός είναι ταυτόχρονα και ο κριτής. Κι αν είναι έτσι, τα πράγματα γίνονται περίπλοκα. Η ακαδημαϊκή ελευθερία είναι όπως η αναπνοή: αν την ελέγχεις, πεθαίνει. Κι όταν μια πανεπιστημιακή έδρα δεν κατακυρώνεται παρά την ψήφο των πανεπιστημιακών οργάνων, γεννιέται ένα εύλογο ερώτημα: Ποιος τελικά αποφασίζει;

Θα πείτε πως ίσως υπερβάλλω. Μπορεί να υπάρχουν τεχνικοί λόγοι, καθυστερήσεις, διοικητικές λεπτομέρειες.

Φυσικά. Αλλά όταν οι λεπτομέρειες μένουν κρυφές, το μυαλό το δικό μου… σκανδαλίζεται. Κι όλο σκέφτομαι πως οι λεπτομέρειες μπορεί να είναι πολιτικές ή πως καθρεφτίζουν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την εξουσία, τη γνώση και τη διαφωνία. Η Κύπρος –εμείς οι Κύπριοι το ξέρουμε καλά– είναι ένας τόπος με ισχυρή συνείδηση «πατρότητας». Θέλουμε να ορίζουμε ποιοι μιλούν για μας, πώς μας περιγράφουν, τι μαθαίνουν οι άλλοι για το ποιοι είμαστε. Ισως γι’ αυτό η ιδέα μιας έδρας Κυπριακών Σπουδών στο ελληνικό Πανεπιστήμιο να κουβαλά από την αρχή μια δόση άγχους: Θα μιλούν οι «δικοί μας» ή οι «άλλοι»; Και ποιοι είναι ποιοι;

Η ιστορία όμως της επιστήμης –και της τέχνης και της πολιτικής– δείχνει ότι οι μεγάλες πρόοδοι έρχονται όταν κάποιος δεν είναι «δικός μας». Οταν μιλά απ’ έξω, όταν μας κοιτά χωρίς φόβο και χωρίς πάθος. Μόνο τότε ο καθρέφτης είναι καθαρός. Αν αντί γι’ αυτό προτιμούμε να γυαλίζουμε τον καθρέφτη ώσπου να αντανακλά ακριβώς αυτό που θέλουμε να δούμε, τότε η γνώση καταντά διακόσμηση. Δεν έχει σημασία ποιος θα καθίσει τελικά στην καρέκλα· σημασία έχει να μην ξεκινά μια ακαδημαϊκή πρωτοβουλία μέσα σε σιωπή και ασάφεια.

Αν λοιπόν η πρώτη έδρα Κυπριακών Σπουδών στην Ελλάδα αρχίζει με τέτοια ερωτήματα, ίσως το πρώτο της μάθημα να είναι ήδη έτοιμο: «Πώς εξασφαλίζουμε τη διαφάνεια». Ή, πιο απλά: «Η γνώση χρειάζεται καθαρό αέρα και όχι επιτροπές καπνού». Γιατί όταν μιλάμε για Πανεπιστήμια, η εξουσία πρέπει να μένει έξω από την αίθουσα.

*Συγγραφέας