Επειτα από ακριβώς τριάμισι χρόνια πολέμου στο έδαφος της Ουκρανίας τα πράγματα ξεκαθαρίζουν σε κάποια σημεία με μια σχετική βεβαιότητα.
1. Το θέμα της ένταξης της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ έχει λήξει και δεν μπαίνει καν σε συζήτηση.
2. Το εδαφικό επίσης δεν μπαίνει σε συζήτηση, καθώς θεωρείται βέβαιο πως οι περιοχές που κατέχει η Ρωσία παραμένουν στη Ρωσία.
3. Δεν μπαίνει πλέον θέμα εκεχειρίας, καθώς η Ρωσία δεν συζητά καν αυτό το θέμα.
Τι ζητά η Ρωσία; Εκείνο που προέχει για τη Μόσχα είναι η αντιμετώπιση των γενεσιουργών αιτίων του πολέμου. Μια συνολική, δηλαδή, λύση με την αντιμετώπιση του ζητήματος της συλλογικής ασφάλειας στην Ευρώπη. Τις ανησυχίες της και τους φόβους της η Ρωσία τις έκανε γνωστές από πολύ νωρίς, ζητώντας συνεχώς τη δημιουργία συνθηκών συλλογικής ασφάλειας στην Ευρώπη. Από το 2008.
Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.
«Η πρόταση του Μεντβέντεφ για μια (νέα) Ευρωπαϊκή Συνθήκη Ασφάλειας, την οποία ανακοίνωσε στο Βερολίνο στις 5 Ιουνίου 2008, έλαβε θετική απάντηση. Πέρα από τις διμερείς συνομιλίες, οι πρώτες πολυμερείς ανεπίσημες συζητήσεις πραγματοποιήθηκαν στο γεύμα εργασίας για τους υπουργούς Εξωτερικών των χωρών που συμμετέχουν στον ΟΑΣΕ στο Υπουργικό Συμβούλιο στο Ελσίνκι τον Δεκέμβριο του 2008», γράφει ο καθηγητής Αντρέι Ζαγκόρσκι1, επικεφαλής του ρωσικού Εθνικού Ινστιτούτου Ερευνών «Γεβγκένι Πριμακόφ» για τη Διεθνή Οικονομία και τις Διεθνείς Σχέσεις (IMEMO).
Και προσθέτει: «Η συζήτηση διεξήχθη το 2009, κυρίως στο πλαίσιο του ΟΑΣΕ. Χάρη στις προσπάθειες της ελληνικής προεδρίας του ΟΑΣΕ, συνεχίστηκε στα τέλη Ιουνίου 2009 με άτυπη συνάντηση των υπουργών Εξωτερικών στην Κέρκυρα. Μετά τη συνάντηση ξεκίνησε αυτό που έγινε γνωστό ως “Διαδικασία της Κέρκυρας” – μια αρκετά δομημένη εβδομαδιαία συζήτηση στο Μόνιμο Συμβούλιο του ΟΑΣΕ. Η Διαδικασία της Κέρκυρας επρόκειτο να προετοιμάσει τη συνέχιση του διαλόγου για την ασφάλεια και υποκινήθηκε από τον Ρώσο πρόεδρο στο πλαίσιο του ΟΑΣΕ. Το σχέδιο ήταν για τη μορφή και ενδεχομένως και την ατζέντα αυτού του διαλόγου που θα καθοριζόταν από το Υπουργικό Συμβούλιο στην ετήσια σύνοδό του στην Αθήνα τον Δεκέμβριο του 2009».
Αλλά, παρά την αρχικά θετική ανταπόκριση στον ΟΑΣΕ: «Τον Ιούνιο του 2008 και τον Νοέμβριο του 2009, ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ, τότε πρόεδρος της Ρωσίας, πρότεινε τη δημιουργία μιας ευρωπαϊκής πολιτικής δομής –μιας Ευρωπαϊκής Συνθήκης Ασφάλειας (EST)– παρέχοντας “αδιαίρετη ασφάλεια” σε χώρες της ευρωατλαντικής περιοχής από το Βανκούβερ ώς το Βλαδιβοστόκ. Αν και ορισμένοι Ευρωπαίοι ηγέτες, όπως ο Ιταλός πρωθυπουργός Σίλβιο Μπερλουσκόνι, χαιρέτισαν τις ρωσικές πρωτοβουλίες, το ΝΑΤΟ (συμπεριλαμβανομένης της Ιταλίας) τελικά απέρριψε αυτή την πρόταση».
Στη Διάσκεψη Παγκόσμιας Πολιτικής στο Evian της Γαλλίας, στις 8 Οκτωβρίου 2008, ο Μεντβέντεφ είπε ότι «μια νέα ευρωπαϊκή τάξη ασφαλείας δεν πρέπει να αποκλείει (ή να απομονώνει) κανένα κράτος στον ευρωατλαντικό χώρο». Στο Evian, τόνισε λίγο περαιτέρω τους στόχους της Συνθήκης, οι οποίοι είναι:
– Ευθυγράμμιση των πολιτικών ασφαλείας με τους διεθνείς νόμους.
– Μια ισότιμη εφαρμογή της Συνθήκης.
– Μια έννοια της ισότητας στα μέτρα ασφαλείας.
– Καμία κυρίαρχη χώρα πάνω από άλλες.
– Καθορισμός των παραμέτρων των στρατιωτικών ενεργειών (συμπεριλαμβανομένου του ελέγχου των όπλων).
Στο Evian, η Συνθήκη βρήκε την υποστήριξη του Γάλλου προέδρου Νικολά Σαρκοζί. Οι ΗΠΑ όμως είχαν άλλα σχέδια και αντέδρασαν στις προσπάθειες αυτές της Ρωσίας. Ας δούμε πώς δικαιολογεί η αμερικανική πλευρά αυτή τη στάση της. Ο Αμερικανός αναλυτής Μπραντ Λ. Χαλ2, εκφράζοντας σαφώς την πλευρά του ΝΑΤΟ, σημειώνει: «Η απόρριψη της πρότασης από τα δυτικά έθνη και οι εξελίξεις που δρομολογήθηκαν από αυτήν δείχνουν τρεις σημαντικές επιπτώσεις για την ευρωπαϊκή δομή ασφάλειας.
»Πρώτα, το σύμφωνο παρέχει το σχέδιο για το ρωσικό όραμα της δομής της προτιμώμενης ασφάλειας της Μόσχας και την πολυπολική κατανομή ισχύος εντός και εκτός Ευρώπης. Δεύτερον, η πρόταση δείχνει την επιθυμία της Ρωσίας να υποτάξει όλα τα θέματα που αφορούν την ασφάλεια σε έναν οργανισμό στην οποία έχει δικαίωμα βέτο – στην περίπτωση αυτή, το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών. Αυτό θα είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία μιας νομικής δομής για την αντιμετώπιση της επέκτασης των ευρωατλαντικών αντιπάλων της, του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ενωσης.
»Αν και η Ρωσία φαίνεται να αναγνωρίζει ότι η διεύρυνση του ΝΑΤΟ δεν μπορεί να αντιστραφεί στο τρέχον και προβλέψιμο πλαίσιο, η Ευρωπαϊκή Συνθήκη Ασφάλειας (EST) θα σταματούσε ουσιαστικά την περαιτέρω διεύρυνση και θα εμπόδιζε το ΝΑΤΟ να λάβει νομικά οποιαδήποτε μέτρα τα οποία η Ρωσία αντιλαμβάνεται ως επιθετικά ή απειλητικά για την ασφάλειά της».
Και συμπεραίνει ο Χαλ: «Αυτό το κεφάλαιο έδειξε την ασάφεια της ρωσικής πρότασης, τον αποκλεισμό των δημοκρατικών αξιών, των ανθρώπινων δικαιωμάτων και της οικονομικής συνεργασίας […] Η δέσμευση για τα ιδανικά της δημοκρατίας και οι υφιστάμενες ρυθμίσεις ασφαλείας προέρχονται άμεσα από τις αξίες που κατοχυρώνονται σε ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα, καθώς και μέσω διμερών και συλλογικών με τη ρωσική Ομοσπονδία. […] Η ευρωπαϊκή άποψη παραμένει ότι η ασφάλεια ορίζεται ως συνεργικός συνδυασμός οικονομικής αλληλεξάρτησης και δημοκρατικού κράτους δικαίου όπως μέσω σκληρών μέτρων ασφαλείας».
Η απόρριψη των προτάσεων της Ρωσίας οφειλόταν δηλαδή στη μη αποδοχή της απόλυτης ηγεμονίας των ΗΠΑ από μέρους της. Το ΝΑΤΟ και οι Αμερικανοί όχι μόνο απέρριπταν τις προτάσεις της Ρωσίας, αλλά επιδίωκαν την ταπείνωση και τον ευτελισμό της, ζητώντας να συναινέσει στην παρέμβασή τους στα εσωτερικά της Ρωσίας.
Η Ρωσία ακόμα και τον Δεκέμβρη του 2021 επανήλθε με πρόταση για συζήτηση με τις χώρες του ΝΑΤΟ για τη συλλογική ασφάλεια στην Ευρώπη. «Τον Δεκέμβριο του 2021, υπέβαλε δύο σχέδια συνθηκών: το πρώτο είναι η “Συνθήκη μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής και της Ρωσικής Ομοσπονδίας για τις Εγγυήσεις Ασφαλείας”· και το δεύτερο είναι η “Συμφωνία για μέτρα για τη διασφάλιση της ασφάλειας της Ρωσικής Ομοσπονδίας και των κρατών-μελών του Οργανισμού Βορειοατλαντικής Συνθήκης”», όπως αναφέρει ο Αμερικανός Γουίλιαμ Αλμπεργκ3, ανώτατο στέλεχος του ΝΑΤΟ.
Στον ιστότοπο του υπουργείου Εξωτερικών της Ρωσίας έχει αναρτηθεί η ρωσική πρόταση. Περιγράφει μία συμφωνία για μέτρα ασφαλείας που θα καλύπτουν τόσο τη Μόσχα όσο και τα κράτη-μέλη του Οργανισμού Βορειοατλαντικής Συνθήκης4.
Οι ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ απέρριψαν τις ρωσικές προτάσεις για απευθείας συνομιλίες, παραπέμποντας τη συζήτηση σε άλλους οργανισμούς. Στις 2 Φεβρουαρίου 2022 η El País γράφει: «Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το ΝΑΤΟ απορρίπτουν την υπογραφή διμερούς συμφωνίας για την ασφάλεια στην Ευρώπη με τη Ρωσία. Κλείνει η πόρτα για τη μελλοντική ένταξη της Ουκρανίας στην Ατλαντική Συμμαχία. […] Αυτό προκύπτει από δύο εμπιστευτικά έγγραφα που εστάλησαν την περασμένη Τετάρτη από την Ουάσινγκτον και το ΝΑΤΟ στη Μόσχα, και στα οποία είχε πρόσβαση η EL PAÍS»5.
Οι Ευρωπαίοι, εκτός και πάλι κάθε πραγματικότητας, συζητούν σήμερα την αποστολή στρατευμάτων στην Ουκρανία. Κάτι τέτοιο θα έφερνε πιο κοντά έναν παγκόσμιο πόλεμο, καθώς η γειτνίαση ρωσικών και ΝΑΤΟϊκών στρατευμάτων κάνει πολύ πιθανή την έναρξη μιας σύγκρουσης ακόμα κι από λάθος, από προβοκάτσια ή από τη δράση ανεξέλεγκτων ή φανατικών ατόμων ή και ομάδων που μπορούν να βρίσκονται και από τις δύο πλευρές. Στην πλευρά της Ουκρανίας τέτοιες ομάδες υπάρχουν σίγουρα.
Πέρα όμως από το παραπάνω, οι προτάσεις αυτές αιωρούνται στο κενό γιατί δεν λαμβάνουν καθόλου υπόψη τους τη θέση του νικητή. Οι εγγυήσεις ασφαλείας στις οποίες αναφέρονται οι Ευρωπαίοι και αυτές για τις οποίες μιλούν οι Ρώσοι είναι τελείως διαφορετικές. Παντελώς ασύμβατες. Δείχνουν να αγνοούν ή να αδιαφορούν για την επίλυση αυτών που η Ρωσία προειδοποιεί εδώ και χρόνια ότι είναι οι γενεσιουργοί αιτίες της σύγκρουσης. Η Ρωσία επομένως παραμένει πιστή και ακλόνητη στη θέση της πως οι εγγυήσεις ασφαλείας πρέπει να αφορούν ολόκληρη την Ευρώπη, και την ίδια φυσικά, και όχι μόνο την Ουκρανία. Αυτό είναι που λέει όταν ζητά συνολική λύση ειρήνης και οι Ευρωπαίοι κάνουν πως δεν το καταλαβαίνουν. Μπορεί βέβαια και να μην το καταλαβαίνουν πραγματικά.
* Εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το τελευταίο βιβλίο του, «Ουκρανία, πόλεμος για την παγκόσμια ηγεμονία», κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Απαρσις
