Ο «δρόμος προς Ανατολάς» μπορεί να ανοίξει ξανά; Και πώς;

Η παγωμένη ιδεολογικο-πολιτική οριοθέτηση ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή όπως αυτή θεσμοθετήθηκε κατά την πρώτη μεταπολεμική ιστορική φάση (1949-1989) ανήκει στο παρελθόν. Μετά το έτος-τομή 1989 (δηλ. εδώ και σαράντα τόσα χρόνια) εκατέρωθεν (δηλ. και από την πλευρά της Δύσης και από τη σκοπιά της Ανατολής) εκδηλώθηκαν πρωτοβουλίες να επαναπροσδιοριστούν οι σχέσεις μεταξύ τους. Δεν είμαι ειδικός επιστήμων επί του αντικειμένου των διεθνών σχέσεων, αλλά είμαι σε θέση να ανασυγκροτήσω δύο μοντέλα επαναπροσδιορισμού των σχέσεων Δύσης και Ανατολής τα τελευταία σαράντα χρόνια.

Το ένα μοντέλο είναι το αμερικανικό και το άλλο είναι το ευρωπαϊκό. Και τα δύο μοντέλα θεμελιώνονται στην πραγματολογική (δήθεν υπαρκτή) βάση του «τέλους της ιστορίας»! Το ιδεολογικό δόγμα του «τέλους της ιστορίας» επεξεργάστηκε ο γνωστός Φράνσις Φουκουγιάμα και εφαρμόστηκε με το αμερικανικό μοντέλο. Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης (ΕΣΣΔ) δημιούργησε το πραγματολογικό πεδίο να επιβληθεί σε όλες τις κοινωνίες και τα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης ένα ιδιόρρυθμο πολιτικό πρόγραμμα νεοφιλελευθερισμού. Πράγματι στον οικονομικό τομέα ίσχυσαν και ισχύουν οι αρχές του νεοφιλελευθερισμού, αλλά στον πολιτικό τομέα (ιδιαίτερα στη δομή και λειτουργία του κράτους) το απολυταρχικό στοιχείο υπερισχύει. Οσον αφορά τη σύγχρονη Ρωσία του Πούτιν, τα πολιτικά πράγματα έχουν τη δική τους ιδιαιτερότητα εδώ και αιώνες. Πάνω και πέρα από τις πολιτικές μορφές ζωής όπως αυτές εδώ και αιώνες διαμορφώθηκαν στη Δύση (π.χ. δημοκρατία, κοινοβουλευτισμός, κράτος δικαίου, κοινωνικό κράτος κ.ά.) στη Ρωσία ακόμη και στις μέρες μας (υπό την ηγεσία του απόλυτου ηγεμόνα Πούτιν) τα πολιτικά πράγματα υπακούν σ’ ένα υπερβατικό στοιχείο: στη ρωσική ψυχή που έχει ακατάλυτους δεσμούς με την παράδοση και τον Θεό!

Προσπαθώ να εκθέσω σε γενικές γραμμές πώς Δύση και Ανατολή ως κοσμοθεωρίες και ως μορφές ζωής αναζητούν μοντέλα συνύπαρξης ακόμη και σε δύσκολες γεωπολιτικές συνθήκες όπως είναι οι σημερινές. Τα τελευταία σαράντα χρόνια (μετά το 1989) όσον αφορά τις σχέσεις Δύσης-Ανατολής μπορούν να χαρακτηριστούν ως η ιστορική φάση εξέλιξης, κατά την οποία οι δύο πλευρές αναζητούν τρόπους και διαδικασίες συνύπαρξης και συνεννόησης. Σ’ αυτή τη φάση συμβαίνουν δύο μείζονα πολιτικά γεγονότα: το ένα είναι η εισβολή της Ρωσίας στο έδαφος ενός ανεξάρτητου εθνικού κράτους, της Ουκρανίας, και το άλλο η βαθμιαία και σταδιακή γεωπολιτική επέκταση του ΝΑΤΟ προς Ανατολάς. Το ΝΑΤΟ ως αμυντική συμμαχία της Δύσης την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, αντί να καταργηθεί αναβαθμίζεται και επεκτείνεται.

Τα δύο αυτά πολιτικά συμβάντα, η σταδιακή γεωπολιτική επέκταση του ΝΑΤΟ και η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, είναι συμπληρωματικές πολιτικές πράξεις στην ιδεολογικο-πολιτική σύγκρουση Δύσης και Ανατολής. Στις επικείμενες διαπραγματεύσεις που θα διεξαχθούν ανάμεσα στη Μόσχα και το Κίεβο σ’ αυτό το επίπεδο της συμπλήρωσης των δύο πολιτικών πράξεων θα πρέπει να πέσει το βάρος.

Κατά τη γνώμη μου φθάσαμε σ’ αυτή τη δύσκολη συνθήκη συνύπαρξης Δύσης-Ανατολής επειδή επικράτησε το αμερικανικό μοντέλο έναντι του ευρωπαϊκού. Σ’ αυτό το σημείο ας διευκρινισθεί η διαφορά ανάμεσα στα δύο μοντέλα: το αμερικανικό, με δίαυλο το ΝΑΤΟ, επεδίωξε να γονατίσει τη Ρωσία μέχρι το σημείο να την εξαφανίσει από τον παγκόσμιο χάρτη. Το ευρωπαϊκό μοντέλο και στους σχεδιασμούς του και στους στόχους του είναι εντελώς διαφορετικό. Εχει τις ρίζες του και στην πνευματική παράδοση της Ευρώπης προς τη Ρωσία κατά τον δέκατο ένατο αιώνα και στην πολιτική παράδοση της ευρωπαϊκής πολιτικής (ιδιαίτερα της γερμανικής πολιτικής) κατά τον εικοστό αιώνα. Η πολιτική συνεννόηση με την Ανατολή θεσμοθετήθηκε με το περιώνυμο πολιτικό πρόγραμμα που εκπόνησε ο Βίλι Μπραντ με την επωνυμία: «πολιτική προς Ανατολάς» (Ostpolitik). Το πρόγραμμα αυτό αποτελεί για όλους εμάς τους Eυρωπαίους πολίτες τον οδοδείκτη για να επιτευχθεί η νέα ειρηνική και δημιουργική σχέση μας με την Ανατολή και προ πάντων με τη Ρωσία.

Στο σημείο αυτό θα ήθελα να εξετάσουμε την πολιτική πρωτοβουλία μιας μεγάλης μερίδας μελών του γερμανικού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος, η οποία πρότεινε ένα «μανιφέστο» ειρηνικής και δημιουργικής συνύπαρξης με τη Μόσχα στο πλαίσιο του πνευματικού και πολιτικού διαλόγου, που εδώ και αιώνες διεξάγεται ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή. Ενας από τους συντάκτες του «μανιφέστου» είναι και ο Ραλφ Στέγκνερ (μέλος της κοινοβουλευτικής επιτροπής Eξωτερικών Yποθέσεων), ο οποίος σε συνομιλία που είχα μαζί του μου τόνισε ότι το πνεύμα και το γράμμα του προγράμματος του Βίλι Μπραντ δεν είναι νεκρά. Εξ άλλου και εγώ προσωπικά γνωρίζω ότι η γερμανική Σοσιαλδημοκρατία (SPD) από την ίδρυσή της υπερασπίζεται την ειρήνη ως ανθρώπινη συνθήκη. Η αμυντική Ευρώπη, στην οποία πρωτοστατεί τώρα ο Φρίντριχ Μερτς (ο Γερμανός καγκελάριος) δεν είναι ανθρώπινη συνθήκη. Αντιθέτως είναι συνθήκη κοινωνικού φόβου και πολιτικής αγωνίας: ο εχθρός που ονομάζεται Ρωσία θα μας εξουδετερώσει!

Μετά απ’ αυτή την περιήγηση σε διανοητικά μονοπάτια της πνευματικής και πολιτικής ιστορίας των σχέσεων Δύσης και Ανατολής, η απάντηση στο ερώτημα του τίτλου: «Μπορεί να ανοίξει ξανά ο “δρόμος προς Ανατολάς”;» είναι μία. Ποια είναι αυτή; Μόνον εάν όλοι εμείς οι Ευρωπαίοι πολίτες αξιοποιήσουμε τις πνευματικές και πολιτικές παραδόσεις μας προσέγγισης με τη Ρωσία. Οι ηγεμόνες των εθνικών κρατών στην Ευρώπη έρχονται και παρέρχονται. Οι λαοί και οι κοινωνίες μπορούν να ανοίξουν ξανά τον «δρόμο προς Ανατολάς».

* Πολιτικός φιλόσοφος