Η φαινομενική πρόοδος του ανθρώπινου πολιτισμού συνοδεύτηκε πάντοτε από ένα θεμελιώδες ερώτημα: μήπως η Ιστορία, πίσω από τις αλλαγές εννοιών και μορφών, παραμένει δέσμια της ωμής ισχύος; Αν οι κανονιοφόροι του 19ου αιώνα έθεταν τα σύνορα και όριζαν το «δίκαιο» με την κάννη των πυροβόλων τους, πόσο διαφορετικός είναι ο σημερινός κόσμος των drones, των πυραύλων cruise και των συμβουλίων ασφαλείας με δικαίωμα βέτο;
Το διεθνές δίκαιο, λοιπόν, είναι εργαλείο ειρήνης ή απλώς το ιδεολογικό περίβλημα μιας διεθνούς αδικίας που αναπαράγεται αιώνες τώρα;
Η διαχρονία της ισχύος: Από τον Θουκυδίδη στα πυρηνικά
Ήδη από τον 5ο αιώνα π.Χ., ο Θουκυδίδης στον «Πελοποννησιακό Πόλεμο» αποτυπώνει τη σκληρή λογική των ισχυρών (στο διάλογο Αθηναίων-Μηλίων): «Οι ισχυροί πράττουν ό,τι επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υφίστανται ό,τι τους επιβάλλεται» [1].
Η αρχή αυτή δεν καταργήθηκε ποτέ. Απλώς προσαρμόστηκε. Κατά τον 20ό αιώνα, το δόγμα της αποτροπής αντικατέστησε την ωμή επέμβαση, χωρίς να αναιρεί τον ρόλο της στρατιωτικής ισχύος στη διαμόρφωση του διεθνούς περιβάλλοντος [2]. Οι ΗΠΑ, η ΕΣΣΔ, η Κίνα, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γαλλία έγιναν οι de facto ερμηνευτές του διεθνούς δικαίου, λόγω της πυρηνικής τους ισχύος και της μόνιμης παρουσίας τους στο Συμβούλιο Ασφαλείας [3].
Η θεσμική αντίφαση του ΟΗΕ και η de facto ατιμωρησία
Το σύστημα του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών σχεδιάστηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο με στόχο τη διασφάλιση ειρήνης. Παρ’ όλα αυτά, το άρθρο 27.3 του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ παρέχει δικαίωμα αρνησικυρίας (veto) σε πέντε χώρες – εκείνες ακριβώς που κατέχουν και την ισχυρότερη στρατιωτική δύναμη [4]. Οποιαδήποτε προσπάθεια επιβολής κυρώσεων ή επέμβασης προσκρούει στη συναίνεση των ίδιων των εμπλεκόμενων.
Αποτέλεσμα; Στη ρωσική εισβολή και στον πόλεμο που εξακολουθεί να μαίνεται στην Ουκρανία από το 2022, η Ρωσία μπλόκαρε οποιαδήποτε επίσημη καταδίκη της μέσω του βέτο. Το ίδιο συνέβη και με το Ισραήλ κατά τη διάρκεια των βομβαρδισμών στη Γάζα και τον «πνιγμό» των Παλαιστινίων αμάχων μέχρι σήμερα. Οι ΗΠΑ προστάτευσαν το Τελ Αβίβ από διεθνή καταγγελία και συλλήψεις του πρωθυπουργού και μελών της κυβέρνησης [5,6].
Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ICC) και η επιλεκτική δικαιοσύνη
Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο της Χάγης ιδρύθηκε με τις καλύτερες των προθέσεων. Όμως, στην πράξη, η εφαρμογή του παρουσιάζει κραυγαλέα γεωπολιτική ασυμμετρία. Μέχρι το 2023, οι περισσότεροι που βρέθηκαν στο εδώλιο του κατηγορουμένου ήταν Αφρικανοί ή από κράτη με περιορισμένη επιρροή (Λιβερία, Κένυα, Σουδάν) [7].
Αντιθέτως, HΠΑ, Ρωσία, Ισραήλ και Κίνα δεν αναγνωρίζουν την αρμοδιότητα του δικαστηρίου και δεν έχουν κυρώσει το Καταστατικό της Ρώμης. Παράδειγμα: Το 2023, το ICC εξέδωσε ένταλμα σύλληψης για τον Πούτιν [8].
Το 2024, ακολούθησε ένταλμα για τον Ισραηλινό πρωθυπουργό Βενιαμίν Νετανιάχου και τον υπουργό Άμυνας Μοάβ Γκαλάντ καθώς και για δύο στρατιωτικούς ηγέτες της Χαμάς και τον πολιτικό του ηγέτη που όμως δεν λογοδότησαν γιατί δολοφονήθηκαν από τις ισραηλινές μυστικές υπηρεσίες [9]. Το συνολικό αποτέλεσμα ήταν μηδενικό από όποια πλευρά κι αν το δει κανείς. Επί της ουσίας το ICC είναι άλλη μια μπαμπούσκα που βγήκε από την μπαμπούσκα του ανήμπορου ΟΗΕ.
Η δικαιοσύνη των νικητών και το άλλοθι του δικαίου
Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Δίκη της Νυρεμβέργης αποτέλεσε σημείο καμπής. Όμως ήδη από τότε, ορισμένοι νομικοί, όπως ο Telford Taylor, είχαν διατυπώσει την ένσταση ότι επρόκειτο για τη δικαιοσύνη των νικητών (victor’s justice), αφού δεν υπήρξε δίκη για τα πυρηνικά εγκλήματα στη Χιροσίμα ή το Τόκιο [10].
Ο Raymond Aron το διατυπώνει απερίφραστα: «Το διεθνές δίκαιο αντικατοπτρίζει το ισοζύγιο ισχύος κατά την ώρα της σύνταξής του – τίποτε περισσότερο» [11]. Δηλαδή, δεν προϋποθέτει ηθική ισότητα, αλλά γεωστρατηγική ισορροπία.
Οι επεμβάσεις: από τις κανονιοφόρους στις «ανθρωπιστικές αποστολές»
Η επεμβατική πολιτική συνεχίστηκε με διαφορετική φρασεολογία. Από τις κανονιοφόρους της αποικιοκρατίας περάσαμε στις «ανθρωπιστικές επεμβάσεις» των δεκαετιών 1990–2000.
Το ΝΑΤΟ επενέβη στο Κοσσυφοπέδιο χωρίς έγκριση του Συμβουλίου Ασφαλείας [12].
Οι ΗΠΑ εισέβαλαν στο Ιράκ το 2003 με πρόσχημα τα όπλα μαζικής καταστροφής που ποτέ δεν βρέθηκαν [13].
Το Ισραήλ επεμβαίνει στη Γάζα και τη Δυτική Όχθη χωρίς καμία καταδίκη με ουσιαστικό αποτέλεσμα. Το διεθνές δίκαιο απλώς υποδέχεται την καταπάτηση με λυπηρές δηλώσεις.
Η ωμή αλήθεια: Ισχύς και όχι αρχές
Η πραγματικότητα είναι πως το διεθνές δίκαιο λειτουργεί μόνο όταν δεν συγκρούεται με τα συμφέροντα των ισχυρών. Διαφορετικά, καταργείται σιωπηρά ή διαστρέφεται. Ο… «μετρ» του πολιτικού κυνισμού Henry Kissinger είχε πει: «Δεν υπάρχει παγκόσμια τάξη, υπάρχει μια σειρά από περιφερειακά συστήματα που συγκρατούνται με ισχύ, όχι με νόμους» [14].
Το ίδιο επιβεβαιώνεται και από την στρατηγική πραγματικότητα: οι μικρές χώρες επικαλούνται το διεθνές δίκαιο σαν ύστατο μέσο επιβίωσης. Οι μεγάλες, απλώς το επαναδιαπραγματεύονται.
Η μάσκα του λύκου
Ίσως τελικά το διεθνές δίκαιο να μην είναι η ασπίδα της ανθρωπότητας, αλλά η μάσκα της αδυναμίας της. Μια συμφωνία κυρίων σ’ έναν κόσμο γεμάτο λύκους. Οι διακηρύξεις περί δικαιοσύνης, ισότητας και ειρήνης ηχούν όμορφα στα έδρανα της Γενικής Συνέλευσης, αλλά ξεθωριάζουν στα χαρακώματα, στους προσφυγικούς καταυλισμούς και στους ουρανούς που σκεπάζουν βόμβες.
Το διεθνές δίκαιο δεν είναι ανύπαρκτο. Είναι απλώς επιλεκτικό. Κι όταν η αδικία γίνεται συνήθεια, τότε το δίκαιο γίνεται πρόσχημα. Για τους ισχυρούς, ένας μηχανισμός νομιμοποίησης. Για τους αδύναμους, μια τελευταία ελπίδα πως ο κόσμος δεν κυβερνάται μόνο από συμφέροντα αλλά και από αρχές.
Μα η Ιστορία, σκληρή και ρεαλιστική, μας υπενθυμίζει ξανά και ξανά πως δίκαιο χωρίς ισχύ είναι προσευχή χωρίς θεό. Όσο οι λαοί δεν απαιτούν συλλογικά και επίμονα την επιβολή της δικαιοσύνης, αυτή θα παραμένει υπόσχεση για λίγους και απάτη για τους πολλούς.
Και τότε η πιο ειλικρινής παραδοχή ίσως είναι αυτή: Ο κόσμος δεν ξέφυγε ποτέ από την εποχή των κανονιοφόρων. Απλώς έμαθε να τις ντύνει με διπλωματικά κουστούμια.
Σωστά κύριε Δένδια;
Παραπομπές
1. Thucydides. History of the Peloponnesian War. Book V, Melian Dialogue. London: Penguin Classics; 1972.
2. Waltz KN. Theory of International Politics. Reading, MA: Addison-Wesley; 1979.
3. Glennon MJ. Why the Security Council Failed. Foreign Affairs. 2003;82(3):16–35.
4. United Nations Charter. Article 27. San Francisco: United Nations; 1945.
5. Roth K. The UN Security Council’s Dysfunction on Ukraine. Human Rights Watch. 2022.
6. Gowan R. Israel and the UN Security Council: A History of Vetoes. International Crisis Group; 2024.
7. Akhavan P. The Rise and Fall of Universal Jurisdiction. Journal of International Criminal Justice. 2011;9(3):527–551.
8. ICC. Warrant of Arrest for Vladimir Vladimirovich Putin. International Criminal Court. 2023.
9. ICC. Warrant of Arrest for Benjamin Netanyahu and Yoav Gallant. International Criminal Court. 2025.
10. Taylor T. The Anatomy of the Nuremberg Trials. New York: Knopf; 1992.
11. Aron R. Peace and War: A Theory of International Relations. New York: Doubleday; 1966.
12. Hehir A. Kosovo and the End of Humanitarian Intervention. Journal of Intervention and Statebuilding. 2008;2(3):309–327.
13. Pillar P. Intelligence, Policy, and the War in Iraq. Foreign Affairs. 2006;85(2):15–27.
14. Kissinger H. World Order. New York: Penguin Press; 2014.
