Η φιλοσοφία του Γιούργκεν Χάμπερμας ως τύπος σκέπτεσθαι

Φέτος ο Γιούργκεν Χάμπερμας εορτάζει τα 96α γενέθλιά του (18 Ιουνίου). Γεννήθηκε το 1929 στο Ντίσελντορφ. Η ζωή του συμπίπτει με την ιστορική εξέλιξη της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας από την εποχή της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης (ο Χίτλερ εγκαθίδρυσε το φασιστικό καθεστώς του το 1933) μέχρι σήμερα που η Γερμανία και μαζί της ολόκληρη η Ευρώπη επαναπροσδιορίζονται ως στρατιωτικοί μηχανισμοί.

Σε πρόσφατη δημόσια παρέμβασή του (βλ. στην εφημερίδα Süddeutsche Zeitung, 22 Μαρτίου 2025) ο Γιούργκεν Χάμπερμας αναπτύσσει ένα ερμηνευτικό σχήμα για την ιστορική συγκυρία στην οποία ζούμε (μετά την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ), σύμφωνα με το οποίο η παγκόσμια διακυβέρνηση και οι επιμέρους εθνικοί τύποι διακυβέρνησης θα έχουν τεχνοκρατικό-αυταρχικό χαρακτήρα. Η ίδια η πολιτική θα μετατραπεί σ’ έναν τρόπο εταιρικής διαχείρισης, ο οποίος θα ελέγχεται από τις νέες τεχνολογίες. Οι διαπιστώσεις αυτές του φιλοσόφου είναι απόρροια των ορθολογικών συλλογισμών που χαρακτηρίζουν τον τύπο σκέπτεσθαι που ο ίδιος έχει επινοήσει και εφαρμόζει.

Πράγματι ο Γιούργκεν Χάμπερμας από τα πρώτα βήματα της πνευματικής πορείας του διέγνωσε την ανάγκη να «κατασκευάσει» έναν τύπο σκέψης, ο οποίος να είναι η εννοιακή και η ερμηνευτική έκφραση της εποχής του. Οταν λέμε πως ο Χάμπερμας εκφράζει το «πνεύμα της εποχής» του (Zeitgeist) εννοούμε πως η σκέψη του με τους ορθολογικούς συλλογισμούς της και τα ερμηνευτικά σχήματά της είναι η ίδια η εποχή, η ίδια η ιστορικο-κοινωνική συγκυρία στην οποία αναφέρεται. Ηδη πολύ νωρίς (1964) ο Jacob Taubes σημειώνει με έμφαση: «Με τον Χάμπερμας ένα νέο τρένο στη φιλοσοφία ξεκίνησε». Το τρένο αυτό εξακολουθεί το ταξίδι του μέχρι τις μέρες μας. Διασχίζει πεδιάδες και βουνά. Κουβαλάει τις αγωνίες, τις ελπίδες των Ευρωπαίων ανθρώπων. Ξεφορτώσαμε εδώ και 80 χρόνια (1945-2025) το φορτίο του ναζισμού και του φασισμού. Οικοδομήσαμε τη μεταπολεμική δημοκρατική Γερμανία και σχεδιάσαμε την Ενωμένη Ευρώπη. Είναι το τρένο της γερμανικής και της ευρωπαϊκής γενικότερα Ιστορίας. Είναι το τρένο της σκέψης του Γιούργκεν Χάμπερμας.

Θα σκιαγραφήσω σε γενικές γραμμές τον τύπο του σκέπτεσθαι που αντιπροσωπεύει η φιλοσοφία του Χάμπερμας. Η σκέψη του χαρακτηρίζεται ως κριτικο-ερμηνευτική και διακρίνεται απ’ άλλους τύπους σκέψης όπως π.χ. είναι ο περιγραφικός ή ο θετικιστικός τρόπος του σκέπτεσθαι. Εχει τις ρίζες της στον Αριστοτέλη και στη φιλοσοφία και από την πρόσφατη νεωτερική φιλοσοφική παράδοση βαδίζει στα χνάρια των Χέγκελ και Mαρξ και σε μεγάλο βαθμό στο καντιανό παράδειγμα. Από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της φιλοσοφίας του Χάμπερμας θα πρέπει, κατά την άποψή μου, να τονιστούν τα εξής δύο: η ορθολογική διαμεσολάβηση σκέψης και πραγματικότητας από τη μία και η κανονιστική διαχείρισή του είναι στο επίπεδο του πνεύματος.

Η φιλοσοφία του Χάμπερμας ως ιδιαίτερος τύπος του σκέπτεσθαι «κατασκευάστηκε» σε μια εποχή δημοκρατικής οργάνωσης της ανθρώπινης κοινωνίας και ορθολογικής δόμησης της ανθρώπινης συνείδησης. Δημοκρατική κοινωνία, ορθολογική συνείδηση και θεωρία του «επικοινωνιακώς πράττειν» (αυτή είναι η επιστημολογική ονομασία της φιλοσοφίας του Χάμπερμας) είναι «πράγματα» που συνδέονται άρρηκτα μεταξύ τους. Ο συνδετικός κρίκος τους ονομάζεται θετική διαμεσολάβηση. Στο σκέπτεσθαι του Χάμπερμας εκφράζεται η εγγενής εσωτερική ορθολογικότητα της κοινωνικής πραγματικότητας και ταυτόχρονα αποτυπώνεται το κανονιστικό αίτημα να επανασχεδιαστεί το κοινωνικό είναι στα επόμενα ιστορικά βήματα. Η σκέψη του θεμελιώθηκε, με άλλα λόγια, ως ο θεματοφύλακας της ορθολογικής κοινωνικής πραγματικότητας.

Στις μέρες μας η θεωρητική πρακτική της θετικής διαμεσολάβησης που εξέφρασε η φιλοσοφία του Χάμπερμας δεν υφίσταται. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η κοινωνική λειτουργία της σκέψης του φιλοσόφου έχει ξεπεραστεί. Θα έλεγα ότι συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο: ο Χάμπερμας εξακολουθεί με το δημιουργικό του πνεύμα να είναι η παγκόσμια δύναμη (Weltmacht), όπως τον χαρακτήρισε το γερμανικό περιοδικό Der Spiegel το έτος 2009, με αφορμή τότε, τα 80ά γενέθλιά του. Η φλόγα της σκέψης του μας διαπερνά όλους. Μας κρατάει ζωντανούς, για να αγωνιζόμαστε για έναν «καλύτερο κόσμο», με ανθρωπιά, ειρήνη, ελευθερία και δικαιοσύνη.

*Πολιτικός φιλόσοφος