Ο κατακερματισμός της Ευρώπης: ο «Πύργος των Βρυξελλών» έπεσε!

Βρισκόμαστε σε μια ιστορική στιγμή όπως αυτές που καταγράφει ο μεγάλος φιλόσοφος της νεωτερικής εποχής, ο Hegel. Κατά τον Hegel, κάθε ιστορική στιγμή (moment) αναδημιουργείται μέσω δύο διαδικασιών: η μία είναι η επεξεργασία του παρελθόντος και η άλλη συνδέεται με τα σχέδια των μελλοντικών προοπτικών μιας κοινωνίας. Ο φιλόσοφος προσθέτει και κάτι ακόμη στο ερμηνευτικό σχήμα του για την ιστορική εξέλιξη της ανθρωπότητας: η κοινωνική εφαρμογή του Λόγου (Vernunft) είναι το κριτήριο για να μετρήσει κανείς πόσο ανθρώπινος είναι ο κόσμος στον οποίο ζούμε! Κάνω αυτή την εισαγωγική παρατήρηση αναφερόμενος στον Hegel για να ερευνήσουμε στη συνέχεια το πρόβλημα που θα εξετάσουμε. Ποιο είναι, λοιπόν, το υπό εξέταση πρόβλημά μας; Η Ευρώπη ως οικουμενική συνείδηση (κατά τον Husserl) ή ως πολιτική ένωση εν δυνάμει (κατά τον Habermas) έχει στις μέρες μας κατακερματιστεί. Δεν υπάρχει η Ευρώπη. Το μοναδικό «πράγμα» που έχουμε κληρονομήσει μεταπολεμικά ονομάζεται «Πύργος των Βρυξελλών».

Οπότε εύλογο είναι το ερώτημα που προκύπτει: Εάν η Ευρώπη (είτε ως ευρωζώνη, είτε ως Ευρωπαϊκή Ενωση) δεν μπορεί να επιτελέσει το ιστορικό-πολιτικό έργο που επωμίστηκε μεταπολεμικά, γιατί ως ανυπόστατο πολιτικό «πράγμα» διεκδικεί ιστορικούς ρόλους στον διεθνή χάρτη κατανομής ισχύος; Θα ήθελα να εξετάσουμε με μερικά παραδείγματα πώς και γιατί η Ευρώπη βρίσκεται στις μέρες μας σε καθεστώς πολιτικής «υπνοβασίας». Και, επιπλέον, ένα πράγμα που είναι και το σημαντικότερο, δεν έχει αποκτήσει συνείδηση για τον αυτοπροσδιορισμό της ως ανύπαρκτου πολιτικού «πράγματος»! Αυτός εξάλλου είναι και ο ορισμός του «υπνοβάτη»: δεν έχει συνείδηση για τα πράγματα που του συμβαίνουν.

Προσωπικά ως πολιτικός φιλόσοφος δεν θα ήθελα η θεωρητικο-πολιτική διάγνωσή μου για τα πολιτικά πράγματα στην Ευρώπη στις μέρες μας να συγκεφαλαιώνεται στον όρο «υπνοβασία». Συνεχίζω να είμαι αισιόδοξος και να αντιμετωπίζω τις καταστάσεις με θετικές αναφορές. Και περιορίζομαι σε μια διάγνωση που μπορεί να ονομαστεί «διάσπαση της Ευρώπης» ή και κατακερματισμός της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Θυμίζω στους αναγνώστες μας ότι ο Jürgen Habermas το έτος 2004 δημοσίευσε ένα βιβλίο του με τον τίτλο «Η διάσπαση της Δύσης» (στο πρωτότυπο: «Der gespaltene Westen-Suhrkamp-Verlag»). Σ’ αυτό το κλασικό πλέον έργο του ο Habermas εξιστορεί, αναλύει και προ πάντων ερμηνεύει τις πολιτικο-οικονομικές συνθήκες στον παγκόσμιο χάρτη στα πρώτα έτη του εικοστού πρώτου αιώνα με άξονα τη «μέτρηση του ανθρώπου» στα όρια του κόσμου που ο ίδιος κατασκευάζει.

Εκείνη την εποχή η Ευρώπη ζούσε «ευτυχισμένες μέρες»! (για να θυμηθούμε τον Μπέκετ). Δεν είχε ξεσπάσει καμιά κρίση: ούτε η δημοσιονομική ούτε η πανδημική ούτε η ενεργειακή κ.λπ. και όμως τα σύννεφα άρχιζαν να συσσωρεύονται. Ο Habermas και με αυτό το βιβλίο του όπως και με τα άλλα είναι ο κατεξοχήν φιλόσοφος της εποχής μας, επειδή ακριβώς με τη σκέψη του και το έργο του διαμόρφωσε την εποχή μας.

Τι ακριβώς όμως συμβαίνει στις μέρες μας (2024), δηλ. είκοσι χρόνια μετά τις ερμηνευτικές διαπιστώσεις του Habermas, στη διεθνή σκηνή και ειδικότερα στα ευρωπαϊκά πολιτικά πράγματα; Ας διευκρινιστεί εξ αρχής ότι κατά την άποψή μου οι εκάστοτε ηγετικές ομάδες στην Ευρωπαϊκή Ενωση «κατασκευάζουν» διαιρέσεις, διασπάσεις και διακρίσεις. Η ιστορική τιμή αυτών των διακρίσεων αμφισβητείται. Η διαίρεση π.χ. Βορρά-Νότου υπήρξε επί δεκαετίες το θεμέλιο της ενιαίας ευρωπαϊκής δημοσιονομικής πολιτικής. Τέτοιου τύπου ενιαία πολιτική δεν υπήρξε ποτέ στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Είχαμε να κάνουμε μόνον με ενιαία νομισματική πολιτική! Ποια όμως είναι η χρήση του νομίσματος στη νομισματική πολιτική και ποια η χρήση του στη δημοσιονομική πολιτική και ποια η λειτουργία του στην κοινωνική πολιτική, είναι θεωρητικο-πολιτικά ζητήματα πολύ δύσκολα για τον «Πύργο των Βρυξελλών»!

Δύο άλλα παραδείγματα ολοκληρωτικής αποδόμησης του ευρωπαϊκού οράματος είναι τα εξής: η δήθεν αμυντική πολιτική της Ευρώπης απέναντι στη Ρωσία και η σχεδιαζόμενη ανατροπή από την πλευρά της Γερμανίας της ενιαίας μεταναστευτικής πολιτικής, η οποία προσφάτως μόλις συμφωνήθηκε. Επιμένω στις εξής δύο πραγματολογικές και εμπειρικές διαπιστώσεις μας: Η Ευρώπη με τα μεγαλεπήβολα σχέδιά της για την πολιτική ένωση δεν υπάρχει.

Στις Βρυξέλλες οι επόμενες γενιές θα επισκέπτονται τον «Πύργο» της Ευρώπης. Και στα σχολικά βιβλία θα μιλάμε για τον «δημοκρατικό καπιταλισμό» της μεταπολεμικής Ευρώπης. Το δεύτερο σημείο των αναφορών μου έχει να κάνει με το πολιτικό φαινόμενο του κατακερματισμού του ευρωπαϊκού πνεύματος και των ευρωπαϊκών λαών. Αυτό το πολιτικό φαινόμενο, ή ορθότερα αυτήν την ανορθολογική συνθήκη, του ευρωπαϊκού πνεύματος και των ευρωπαϊκών λαών θα το πληρώσει η ανθρωπότητα με βαρύ τίμημα!

*Πολιτικός φιλόσοφος