Η απόφαση της Γερμανίας να επιβάλει προσωρινούς συνοριακούς ελέγχους σχεδόν αυτόματα απενοχοποίησε την αντιμεταναστευτική ρητορική σε Ευρώπη και Ελλάδα, με τους πιο ενθουσιώδεις να υπερθεματίζουν την πολιτική, ευχόμενοι να εφαρμοστεί άμεσα και στις χώρες τους. Γιατί αν η φιλόξενη και πολυπολιτισμική Γερμανία αποφάσισε πως «το πάρτι τελείωσε»¹, ποιοι είμαστε εμείς να αποφανθούμε για το αντίθετο;
Θεωρώ πως η απόφαση της γερμανικής κυβέρνησης είναι απόρροια εσωτερικών αποκλίσεων μεταξύ ανατολικής και δυτικής Γερμανίας, ελλείμματος πολιτικής ηγεσίας, μα κυρίως, έλλειψης προοπτικής για οικονομική ανάκαμψη.
Η ανατολική Γερμανία γνώρισε τη μεγαλύτερη αποβιομηχανοποίηση από οποιαδήποτε άλλη περιοχή μετά την πτώση του Τείχους. Η οικονομική παρακμή που ακολούθησε αντιμετωπίστηκε, εν μέρει, με παροχές και επιδόματα από το δυτικό κομμάτι στο ανατολικό. Η όποια οικονομική ευημερία επετεύχθη με τίμημα την αξιοπρέπεια του πληθυσμού της ανατολικής Γερμανίας, του ιταλικού Νότου χωρίς μαφία, «Mezzogiorno without mafia», όπως είχε χαρακτηρίσει την περιοχή ο τότε καγκελάριος Χέλμουτ Σμιτ². Σας θυμίζει κάτι; Το 2016 η υποψήφια για την αμερικανική προεδρία Χίλαρι Κλίντον είχε, με ομολογουμένως λιγότερη φινέτσα, χαρακτηρίσει κομμάτι του αμερικανικού Νότου ένα «καλάθι αξιοθρήνητων» λόγω της πρόθεσης ψήφου τους. Θα θυμάστε μάλλον και το αποτέλεσμα των εκλογών.
Το αίσθημα των κατοίκων του Βρανδεμβούργου, της Σαξονίας και της Θουριγγίας πως είναι πολίτες δεύτερης κατηγορίας δεν εξαλείφθηκε ποτέ. Είναι το αίσθημα που ένωσε στις πρόσφατες εκλογές τους ψηφοφόρους του AfD και της Σάρα Βάγκενκνεχτ³. Η άνοδος κομμάτων με αντιμεταναστευτική ατζέντα δημιούργησε αμηχανία στους σοσιαλδημοκράτες. Διαβάζοντας τους συσχετισμούς και έχοντας από καιρό απολέσει το πολιτικό τους πρόσημο, αποφάσισαν να υιοθετήσουν την ατζέντα με το μικρότερο πολιτικό κόστος: light αντιμεταναστευτική.
Αν λοιπόν η απόφαση για το κλείσιμο των συνόρων απαντάει στα αντιμεταναστευτικά ένστικτα του ανατολικού κομματιού της χώρας, πώς φτασαμε ώς εδώ; Η Γερμανία έχει όντως δεχτεί μεγάλο αριθμό μεταναστών τα τελευταία χρόνια, κυρίως πρόσφυγες πολέμου από την Ουκρανία⁴. Δεν είναι η πρώτη φορά όμως που η χώρα ανοίγει τα σύνορά της. Το 2015, η Γερμανία δέχτηκε ένα εκατομμύριο πρόσφυγες από Συρία, Αφγανιστάν και Ιράκ. Θα θυμάστε, ή μάλλον δεν θα θυμάστε, τις αντιδράσεις, γιατί απλά δεν υπήρξαν. Την περίοδο εκείνη η Γερμανία απολάμβανε μια εύρωστη εθνική οικονομία και η ηγεσία της έκανε κήρυγμα στην Ελλάδα για την ανεύθυνη δημοσιονομική πολιτική της. Στην τότε συγκυρία, οι μεταναστευτικές ροές αποτέλεσαν σημαντική μετάγγιση ανθρώπινου κεφαλαίου σε μια χώρα με γερασμένο πληθυσμό και με έλλειψη εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού. Τρία χρόνια μετά, οι μισοί μετανάστες είχαν βρει δουλειά και το 44% είχε μάθει τη γλώσσα σε ικανοποιητικό επίπεδο⁵.
Τα πράγματα άλλαξαν δραματικά μέσα σε μια δεκαετία. Η στροφή της ενεργειακής πολιτικής στις ανανεώσιμες πηγές αύξησε το κόστος της ενέργειας. Οι παγωμένοι για δύο δεκαετίες μισθοί, στους οποίους οφειλόταν κατά πολύ το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα της χώρας (οι παραγωγικές δημόσιες επενδύσεις του γερμανικού κράτους μεταξύ 1995 και 2023 ήταν στην τρίτη από το τέλος θέση μεταξύ των 27 χωρών της Ευρώπης), ξεπάγωσαν. Επιπλέον, η Γερμανία αποβιομηχανοποιείται, με την παραγωγή της το 2024 να είναι περισσότερες από 15 ποσοστιαίες μονάδες χαμηλότερη από αυτήν του 2017⁶. Το κοκτέιλ της δυσχερούς οικονομικής κατάστασης σε συνδυασμό με την κρίση πολιτικής ηγεσίας είχε τις γνωστές συνέπειες για τον πληθυσμό: εσωστρέφεια και φόβο που μετουσιώνονται σε θυμό προς το ανοίκειο, το ξένο.
Τι συμβαίνει όμως στην υπόλοιπη Ευρώπη; Εχει κάποια βάση η αίσθηση που καλλιεργείται ότι η συνοχή της ηπείρου απειλείται από κύματα μεταναστών; Σύμφωνα με τη Eurostat, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τον ΟΗΕ⁷, την 1η Ιανουαρίου του 2022 η Ευρώπη φιλοξενούσε 23,8 εκατομμύρια μετανάστες (το 5,3% του πληθυσμού της). Η παράτυπη μετανάστευση αποτελεί μόνο το 6,6% των ροών αυτών. Τόσο δυσανάλογη είναι η προσοχή που συγκεντρώνει το φαινόμενο από τα ΜΜΕ συγκριτικά με την πραγματική του διάσταση. Για να είμαστε ξεκάθαροι: κανένας δεν έχει δικαίωμα να αμφισβητήσει το πώς βιώνουν τη μετανάστευση τα φτωχότερα στρώματα του πληθυσμού, οι εργάτες της ανατολικής Γερμανίας, οι γκετοποιημένες γειτονιές του Παρισιού. Η ευκολία όμως με την οποία η απόγνωση γίνεται ψήφος και η ψήφος πολιτική πράξη είναι ανησυχητική. Και η ευκολία με την οποία δημόσια πρόσωπα εκδηλώνουν μισανθρωπικά ένστικτα όταν οι άνεμοι τις αλλαγής τα ευνοήσουν, τρομακτική.
Μπροστά σε όλα αυτά, πρέπει να εξετάσουμε ψύχραιμα τα δεδομένα, τις καταστάσεις και τα αίτια που τις προκάλεσαν. Υιοθετώντας ιστορική προοπτική και έχοντας κριτική σκέψη. Να εντοπίσουμε πού όντως υπάρχει πρόβλημα και πού μας σερβίρεται μια εύπεπτη ερμηνεία της πραγματικότητας. Αλλιώς θα έρθει γρήγορα η ώρα που η μετανάστευση θα λέγεται εισβολή, τα δικαιώματα λαϊκισμός και ο ανθρωπισμός ιδεοληψία.
1. https://www.tovima.gr/2024/09/13/opinions/parti-2/
2. The Strength of Far-Right AfD in Eastern Germany: The Eas-West Divide and the Multiple Causes behind «Populism» – Weisskircher – 2020 – The Political Quarterly – Wiley Online Library
3. Chartbook 314 Analyzing the right-wing swing in Germany (substack.com)
4. Germany immigration statistics 1991-2023 | Statista
5. https://www.cgdev.org/blog/five-years-later-one-million-refugees-are-thriving-germany
6. https://x.com/DanielKral1/status/1834526796714311687
7. Migration to the EU: facts, not perceptions (unric.org)
*Εχει εργαστεί ως σύμβουλος στρατηγικής σε διεθνείς και μη κυβερνητικούς οργανισμούς στους τομείς της εκπαίδευσης, του εσωτερικού εκτοπισμού πληθυσμών λόγω διενέξεων και φυσικών καταστροφών και της υγείας. Οι απόψεις που διατυπώνονται στο άρθρο είναι προσωπικές και δεν αντιπροσωπεύουν την επίσημη θέση των οργανισμών.
