Παγκοσμιοποίηση και μετακινήσεις πληθυσμών

Εδώ και δεκαετίες στην παγκόσμια πολιτική κοινότητα έχουν εγκαθιδρυθεί νέα πολιτικά, οικονομικά, αισθητικά και βιοκοσμικά καθεστώτα. Επί του θέματος έχουν ερευνηθεί όλες οι όψεις του ζητήματος. Η ερευνητική βιβλιογραφία εκτείνεται σε ογκώδεις τόμους.

Στη σύντομη αυτή θεωρητικο-πολιτική παρέμβασή μου δεν θα κάνω τίποτε περισσότερο και τίποτε λιγότερο από το να εκθέσω σε γενικές γραμμές τι ακριβώς συμβαίνει με τις μετακινήσεις των πληθυσμών στην εποχή της παγκοσμιοποίησης. Υπάρχουν κάποια «πράγματα» (με τη φιλοσοφική έννοια του όρου) που ορίζονται ως εμπειρικά δεδομένα και άλλα που ισχύουν ως κανονιστικές συνθήκες.

Οποιοι διατυπώνουν αντιρρήσεις στην εμπειρική συνθήκη της παγκοσμιοποίησης, θα καταγραφούν ως Δον Κιχώτες που πολεμάνε εναντίον των ανεμόμυλων!

Πού λοιπόν βρισκόμαστε σήμερα σχετικά με τις μετακινήσεις των πληθυσμών; Εάν κάνουμε συγκρίσεις με τον 19ο αιώνα, σύμφωνα με τις ιστορικές έρευνες και καταγραφές οι πληθυσμοί μετακινούνται στο πλαίσιο των εμπορικών επιχειρήσεων (χερσαίων ή θαλάσσιων). Το πολιτικό μέσο (Medium) της οργάνωσης και της λειτουργίας των εμπόρων του 19ου αιώνα είναι το χρήμα. Και αυτό το μέσον (δηλαδή το χρήμα) είναι το μοναδικό κοινό σημείο των πληθυσμιακών μετακινήσεων εκείνης της εποχής και της δικής μας εποχής, της παγκοσμιοποίησης. Μίλησα μόνο για τον 19ο αιώνα και δεν με ενδιαφέρει να κάνω αναδρομές σε παρελθόντες αιώνες, τότε δηλαδή που οι μετακινήσεις των πληθυσμών ήταν πρωτίστως πολεμικές. Τότε που ο πόλεμος ήταν η πρώτη αρχή των πληθυσμιακών μετακινήσεων.

Φτάνουμε τώρα στον 21ο αιώνα και τίθεται το ερώτημα πώς μπορούμε σε πρώτο επίπεδο να καταγράψουμε το φαινόμενο των μετακινήσεων και σε δεύτερο επίπεδο να αναρωτηθούμε εάν μπορούμε να δημιουργήσουμε ένα υποκείμενο (μια οντότητα τέλος πάντων) που θα οδηγήσει στην αυτογνωσία, στην αυτοσυνείδηση. Για να συνεννοηθούμε για ποιο πράγμα μιλάμε, προτείνω να κάνουμε μια τυπολογία των πληθυσμιακών μετακινήσεων με κριτήριο τον ρόλο και τη λειτουργία του χρήματος. Οι κατηγορίες (ή οι τύποι) των μετακινήσεων περιστρέφονται γύρω από το χρήμα. Από τη στιγμή όμως που το χρήμα δεν είναι μόνον ανταλλακτικό μέσο, αλλά στις συνθήκες της παγκοσμιοποίησης έχει το ίδιο καταστεί και εμπόρευμα, τότε τα παγκόσμια πολιτικά πράγματα έχουν αλλάξει ριζικά. Οι εμπορευματικές δραστηριότητες του 19ου αιώνα (στο πλαίσιο του ανταλλακτικού χρήματος) έχουν «μεταμορφωθεί» σε επιχειρηματικές μεθοδεύσεις πώλησης και αγοράς του χρήματος ως εμπορεύματος.

Κατά τη θεωρητικο-πολιτική άποψή μου, οι μετακινήσεις των πληθυσμών συνδέονται άρρηκτα με το ίδιο το χρήμα ως μέσον παγκόσμιας πολιτικής και κοινωνικής συνοχής. Το χρήμα της παγκοσμιοποίησης (δηλαδή το χρήμα ως εμπόρευμα) προσδιορίζει τελικά και τους τύπους των μετακινήσεων. Το προσφυγικό ζήτημα στην εποχή της παγκοσμιοποίησης δεν έχει καμιά σχέση με το αντίστοιχο προσφυγικό στην εποχή της ίδρυσης των εθνικών κρατών. Το ίδιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό εντοπίζουμε και στην περίπτωση της τουριστικής βιομηχανίας κατά τη μεταπολεμική ιστορική εξέλιξη της Ελλάδας.

Τα δύο ρεύματα των πληθυσμιακών μετακινήσεων στην Ελλάδα του 21ου αιώνα θα διαμορφώσουν νέες πραγματολογικές συνθήκες νεοελληνικού κοινωνικού βιόκοσμου. Οι πληθυσμοί που μετακινούνται διακρίνονται: σε τουρίστες, σε πρόσφυγες, σε μετανάστες κ.λπ. Δεν έχω τα περιθώρια να αναφερθώ αναλυτικά στις νέες συνθήκες διαβίωσης του ελληνικού πληθυσμού στη βάση των νέων δεδομένων. Επισημαίνω μόνον το εξής: η Ελλάδα ως πολιτική κοινωνία είναι απροετοίμαστη να αντιμετωπίσει και το μεταναστευτικό και το τουριστικό νέο ζήτημα. Εάν δεν σχεδιάσει ένα πρόγραμμα διαχείρισης του προσφυγικού και του τουριστικού ζητήματος, θα βρεθεί σε υπαρξιακό κενό στην εποχή της παγκοσμιοποίησης.

* Πολιτικός φιλόσοφος