Σε μια ανεπαρκώς πλουραλιστική, νεοφιλελεύθερη πολιτικά δημοκρατία, όπου οι θεσμοποιημένες ανισότητες αποτελούν τους πόλους και την προέκταση μιας ατομιστικής κοινωνίας, το να μιλάς για δικαιώματα είναι σαν να εξαργυρώνεις κάλπικες λίρες.
Ο Κ. Μαρξ στο «Εβραϊκό Ζήτημα» (1843) είχε προφητεύσει το μέλλον του ανθρώπου της ατομιστικής κοινωνίας λέγοντας: «Ο άνθρωπος της ατομιστικής κοινωνίας θα αποτελεί έναν αφηρημένο τεχνητό άνθρωπο, ένα αλληγορικό και ηθικό ον. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο άνθρωπος θα υπάρχει μόνο με τη μορφή ενός εγωιστικού ατόμου και επιπλέον με τη μορφή του αφηρημένου πολίτη […] Στο εξής ο ατομιστικός άνθρωπος θα αποτελέσει το παθητικό δεδομένο της ιδιωτικής κοινωνίας».
Σήμερα, με τον νεοφιλελευθερισμό, η προέκταση της ατομιστικής κοινωνίας, προσανατολισμένη στην προοπτική ενός ομαδισμού, όπως το διέκρινε και το κατήγγειλε ο Γερμανός φιλόσοφος Φίχτε, θα αποτελέσει μια ιδέα αφηρημένης ελευθερίας και δικαιωματοχρησίας. Από εδώ ξεκινά και η αντιμετώπιση των πολιτών στην κατηγοριοποίηση των ομάδων, δηλαδή των παθητικών υποκειμένων όπου τα θεμελιώδη δικαιώματα θα κατατάσσονται στις δι-ομαδικές και δι-ατομικές σχέσεις και θα αποτελούν προσχήματα δικαιωμάτων. Θα υπάρχουν «σαν δικαιώματα» που θα περιορίζονται σε αναγνωρίσιμα, όχι όμως σε εφαρμόσιμα. Θα λειτουργούν σαν βεστιάρια της νύχτας και περιπλανώμενες γκαρνταρόμπες χωρίς να ντύνουν κανέναν.
Το πολύ πολύ να λειτουργούν σαν αποψυγμένα που ποτέ δεν θα αποψύχονται εντελώς, γιατί συχνά- πυκνά θα μπαίνουν και πάλι στην κατάψυξη. Ετσι τα δικαιώματα δεν θα εμφανίζονται ως δράση αλλά ως δυνητική και συναινετική αλληλεπίδραση με ημερομηνία λήξης. Και αυτό γιατί πλέον τα δικαιώματα στις δημοκρατίες του νεοφιλελευθερισμού κατεδαφίζονται και αναχωνεύονται ως βίαιη ανταλλαγή από νέα δικαιώματα τα οποία καταστρατηγούν τις βασικές αρχές τους. Και όλο αυτό συμβαίνει γιατί είμαστε υπό το καθεστώς μιας ατομιστικής κοινωνίας με εντάξεις και επανεντάξεις, μιας συμβατής ελευθερίας με πανηγυρικούς θεσμούς οι οποίοι έχουν απολέσει την κοινωνική τους λειτουργικότητα.
Τα συστήματα προστασίας θεμελιωδών δικαιωμάτων διακαθορίζονται σε συνάρτηση με την πολλαπλότητα των ομάδων και σε συσχετισμό με τις ποικίλες δραστηριότητες που εντάσσονται οι ομάδες. Το παράδοξο είναι ότι τα θεμελιώδη δικαιώματα δεν θα μπορούν να αντιταχθούν στα αναδυόμενα δικαιώματα ειδικού τύπου, τα οποία θα είναι ειδικευμένα και ομαδοποιημένα κοινωνικών κατηγοριών και κατά το μέτρο που εκείνα θα αναπτύσσουν δραστηριότητες ανεξάρτητες από εκείνες του συλλογικού συμφέροντος.
Παλαιότερα υπήρχαν οι ισχυρισμοί ότι η μετάβαση από την έννοια άνθρωπος στην έννοια πολίτης ήταν σαν μια «μετάβασις εις άλλο γένος». Η ουσιαστική προϋπόθεση, λοιπόν, ήταν το πέρασμα από την ιδιωτική κοινωνία της αφηρημένης έννοιας του ανθρώπου στην πολιτική κοινωνία των αιτημάτων και του σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Ο Γάλλος στοχαστής Ζαν Μποντριγιάρ αναφέρεται στην κακοποιό καμπύλωση των δικαιωμάτων που κάνει κάθε δικαίωμα να είναι περιττό. Η δικαιωματοχρησία, στην οποία αναφερθήκαμε παραπάνω, έχει πλέον ανοίξει τόσο πολύ που καταργεί τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Το δικαίωμα στην ευτυχία, το δικαίωμα στο λάθος, το δικαίωμα στο χειρότερο, το δικαίωμα στο κακό, το δικαίωμα στο καλύτερο, το δικαίωμα στο περιττό, το δικαίωμα στο αυτονόητο κ.ο.κ. Η παράβαση πλέον δεν έχει κανένα νόημα, αφού όλα κατακλύζονται από δικαιώματα. Θα γράψει ο Μποντριγιάρ: «Τα δικαιώματα του ατόμου χάνουν το νόημά τους από τη στιγμή που αυτό [το άτομο] δεν είναι πια ένα ον αλλοτριωμένο, στερημένο από το ίδιο του το είναι, ξένο προς τον εαυτό του, όπως ήταν στις κοινωνίες της εκμετάλλευσης και της ένδειας, αλλά έτσι όπως έχει γίνει, στη μεταμοντέρνα φόρμουλα, δηλαδή ένα αυτοαναφορικό και αυτοεπιδοσιακό άτομο. Σε μια τέτοια λοιπόν συγκυρία, το σύστημα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων γίνεται ατελέσφορο και απατηλό».
Μήπως τελικά τα δικαιώματα έχουν πλέον αποχρωματιστεί από τις ψευδείς θετικότητές τους και αναζητούν εκ νέου μια θεμελίωση στις διάφλογες φωταύγειες των νέων εποχών;
*Καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας
