Η θεωρία της εξάρτησης μετά από πενήντα χρόνια

Το βιβλίο του σπουδαίου Αργεντινού μαρξιστή οικονομολόγου Κλαούντιο Κατζ ασχολείται με το φαινόμενο της εξάρτησης. Ο όρος αναφέρεται στο εξής πρόβλημα: Υστερα από σχεδόν δυόμισι αιώνες από την επικράτηση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής στη Δυτική Ευρώπη, η μεγάλη πλειονότητα των χωρών του πλανήτη δεν έχουν αναπτυχθεί σφαιρικά, όπως οι αναπτυγμένες χώρες (Ευρωπαϊκή Ενωση, ΗΠΑ, Ιαπωνία), βρισκόμενες έτσι ακόμα στις μεσαίες ή κατώτερες βαθμίδες της παγκόσμιας κατάταξης με βάση το βιοτικό τους επίπεδο. Η θεωρία της εξάρτησης είναι η προσπάθεια των επαναστατών μαρξιστών να ορίσουν το πρόβλημα, να βρουν τις αιτίες, να προτείνουν λύσεις.

Ο Κατζ σημειώνει τρεις κύκλους ανάπτυξης της θεωρίας. Ο πρώτος ξεκινά από τον νεαρό Μαρξ, που πιστεύει μεν ότι οι τότε καπιταλιστικές χώρες δείχνουν τον δρόμο της ανάπτυξης που πρέπει να ακολουθήσουν οι υπόλοιπες, ταυτόχρονα όμως εναντιώνεται στον βάρβαρο «εκπολιτισμό» των τελευταίων. Εν τέλει ο Μαρξ συνειδητοποίησε ότι οι καπιταλιστικές χώρες δεν «εκπολιτίζουν» τις μη καπιταλιστικές, αντίθετα μπλοκάρουν τη βιομηχανική και συνακόλουθα κοινωνική ανάπτυξή τους. Προσπαθεί να εξηγήσει τους μηχανισμούς, ενώ υποστηρίζει τα προοδευτικά εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα της εποχής του. Εδώ μπαίνουν τα θεμέλια της μαρξιστικής θεωρίας της εξάρτησης.

Ο δεύτερος κύκλος αναφέρεται στις αναλύσεις των κλασικών του μαρξισμού: Λένιν, Λούξεμπουργκ, Τρότσκι. Αναπτύσσεται η θεωρία για τον ιμπεριαλισμό και την παγκόσμια αγορά.

Ο τρίτος κύκλος ξεκινάει με τις αναλύσεις των μεταπολεμικών μαρξιστών, Σουίζι και Μπάραν, Αμίν, Μαντέλ, ενώ εξετάζεται και η συνεισφορά των Φρανκ και Βαλερστάιν.

Ο Κατζ στη συνέχεια στρέφεται στην εξαιρετικά πρωτότυπη και σημαντική λατινοαμερικανική θεωρία της εξάρτησης, που αναπτύχθηκε από μαρξιστές όπως οι Μαρίνι, Ντος Σάντος, Μπαμπίρα, Γκουέβα. Παρουσιάζει την ανάπτυξή της και τη σύγκλιση των δύο επιμέρους σχολών της, αυτών των «εξωγενών» και των «ενδογενών» αιτιών. Μια σύγκλιση που έχει πολύ μεγάλη σημασία για όσους αναφέρονται στη μαρξιστική μέθοδο.

Το πανόραμα της ανέλιξης της θεωρίας, που προσφέρει ο Κατζ, είναι εντυπωσιακό αλλά και πολύ χρήσιμο και ουσιαστικό. Προχωρά στην ανανέωση των εννοιών, στην ανάδειξη των νέων χαρακτηριστικών του σημερινού ιμπεριαλιστικού συστήματος. Εξετάζει τις παγκόσμιες αλυσίδες παραγωγής και αξίας, την αντιφατική σύνθεση της οικονομικής «παγκοσμιοποίησης» και της διατήρησης εθνικών κρατικών δομών, τη ραγδαία άνοδο της Κίνας και γενικότερα «αναδυόμενων» χωρών (BRICS κ.ά.), τις νέες αντιθέσεις και συγκρούσεις μεταξύ παλαιών και αναδυόμενων ιμπεριαλισμών, περιφερειακών δυνάμεων και υποϊμπεριαλισμών, αναβαθμιζόμενων ή υποβαθμιζόμενων χωρών, όπως π.χ. η Ρωσία, η Τουρκία, η Ινδία, η Σ. Αραβία, η Νότια Κορέα, η Βραζιλία, η Αργεντινή κ.ά.

Η οπτική αυτής της επίκαιρης ανάλυσης δεν είναι μόνο οικονομική αλλά πολυδιάστατη, σύνθετη: εισάγοντας νέες (αναγκαίες) κατηγοριοποιήσεις, λαμβάνοντας υπόψη την ιστορία, σύνθεση και συμπεριφορά των κυρίαρχων τάξεων, τον χαρακτήρα των κρατών, την εξωτερική και στρατιωτική πολιτική τους κ.ά.

Το βιβλίο του Κατζ κατορθώνει να δώσει κάποιες πειστικές απαντήσεις σε φλέγοντα ζητήματα για το παγκόσμιο εργατικό κίνημα. Είναι βασικό για την κατανόηση του σύγχρονου κόσμου. Ιδιαίτερα στη χώρα μας, όπου το καθεστώς μνημονίων και αποικίας χρέους, η υποβάθμιση του ελληνικού καπιταλισμού έχουν διαμορφώσει νέους όρους της εξάρτησης, αλλά και όπου υπάρχει έλλειψη επεξεργασιών ή πολλές μονόπλευρες, στρεβλές απόψεις.

* Μεταφραστής-μέλος της εκδοτικής ομάδας της Εργατικής Πάλης. Με αφορμή το βιβλίο του Κλαούντιο Κατζ: «Η θεωρία της εξάρτησης μετά από πενήντα χρόνια», σελ. 398, Εκδόσεις Εργατική Πάλη, Αθήνα, Δεκέμβριος 2023.