Από την Ουκρανία στη Γάζα – Μια κλιμακούμενη κρίση

Σε λιγότερο από έναν μήνα άλλαξε δραματικά η κρατούσα εικόνα για τις διεθνείς σχέσεις και συγκεκριμένα για την έκταση και ένταση των διεθνών συγκρούσεων και την ικανότητα της οργανωμένης διεθνούς κοινωνίας να τις εξομαλύνει.

Οι επιθέσεις της Χαμάς κατά του Ισραήλ δεν σήμαναν απλώς συναγερμό, αλλά έθεσαν υπό αμφισβήτηση την αξιοπιστία μιας αντίληψης ότι το κύριο πρόβλημα της διεθνούς ασφάλειας, η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, βρίσκεται σε στασιμότητα και ότι παρά την ύπαρξή του οι πρωταγωνιστές της διεθνούς ζωής ασχολούνται απερίσπαστοι με ζητήματα οικονομικού ανταγωνισμού: οι πέντε χώρες των BRICS μπορούν να αναμορφώνουν τη διεθνή οικονομική ατζέντα αμφισβητώντας τη δυτική κυριαρχία και να καλούν ως νέα μέλη χώρες όπως η Σαουδική Αραβία και το Ιράν.

Παράλληλα οι παραδοσιακοί κυρίαρχοι της διεθνούς πολιτικο-οικονομικής ζωής, οι G20, μπορούν να αποφασίζουν στο Νέο Δελχί τη δημιουργία αντίπαλου σχήματος στο κινεζικό Δρόμο του Μεταξιού (Belt and Road) υπό τη μορφή ενός εμπορικού διαδρόμου Ευρώπης-Ινδίας και να θεωρούν δεδομένη, προκειμένου να λειτουργήσει, τη συνεργασία Ισραήλ, Ιορδανίας και Σαουδικής Αραβίας ως εάν το Παλαιστινιακό ως διεθνές πρόβλημα να έχει εκλείψει διά παντός.

Η σύγκρουση με τη Χαμάς υπενθύμισε άλλες εκκρεμότητες στην περιοχή: την αναζωπύρωση των συγκρούσεων στη Συρία, τις επιθέσεις με drones κατά αμερικανικών βάσεων στην περιοχή και την εκδίωξη από τις εστίες τους των Αρμενίων του Ναγκόρνο Καραμπάχ. Επίσης ότι στην Αφρική συνεχίζεται με αμείωτη ένταση ο εμφύλιος πόλεμος στο Σουδάν, διαιωνίζονται οι διεθνοποιημένες εσωτερικές συγκρούσεις στη Λιβύη και το πραξικόπημα στον Νίγηρα υπήρξε το έκτο του είδους του από το 2020 στη Δυτική Αφρική και το Sahel.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που συγκεντρώνει το Πρόγραμμα Ουψάλα για την Παρακολούθηση των Συγκρούσεων του Ινστιτούτου Ερευνών για την Ειρήνη του Οσλο, ο αριθμός, η ένταση και η διάρκεια των συγκρούσεων παγκοσμίως βρίσκονται στο υψηλότερο επίπεδο από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου (E. Bealsand-P. Salisbury, A World at War, Foreign Affairs 30.10.2023). Το 2022 υπήρχαν ανά τον πλανήτη 55 ενεργές συγκρούσεις διάρκειας, η κάθε μία, από οκτώ έως 11 χρόνια, αύξηση σημαντική εάν συγκριθεί με τις 33 συγκρούσεις μέσης διάρκειας επτά ετών την προηγούμενη δεκαετία.

Πολύ σημαντικότερο από τα στοιχεία αυτά είναι ότι έχει περάσει δεκαετία από τότε που μια σύγκρουση διευθετήθηκε με τη διαμεσολάβηση ενός τρίτου διεθνούς παράγοντα. Διαδικασίες επίλυσης συγκρούσεων υπό την άμεση ή έμμεση εποπτεία του ΟΗΕ σε χώρες όπως η Λιβύη, το Σουδάν ή η Υεμένη έχουν περιέλθει σε αδιέξοδο. Το 2022 το ένα τέταρτο του πληθυσμού του πλανήτη μας, δύο δισεκατομμύρια άνθρωποι, ζούσε σε περιοχές σύγκρουσης.

Ο αριθμός εκείνων που εκτοπίστηκαν με την απειλή ή χρήση βίας έχει φτάσει στις αρχές του τρέχοντος έτους τα 108 εκατομμύρια. Ενδεικτικά αναφέρω πως πριν από λίγες ημέρες ο ΟΗΕ προειδοποίησε ότι χάρη και στις επεκτατικές πολιτικές κάποιου κυρίου Paul Kagame, ηγέτη της γειτονικής Ρουάντα, οι πρόσφατα εκτοπισμένοι στη Δημοκρατία του Κογκό έχουν φτάσει σήμερα τα 7 εκατομμύρια. Εξελίξεις που παραμένουν άγνωστες στους μη ειδικούς ερευνητές.

Η αποδυνάμωση του ΟΗΕ είναι ένα σημαντικό γνώρισμα της εποχής που διέρχεται σήμερα η διεθνής πολιτική. Οι εντεινόμενες συγκρούσεις ανάμεσα στα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας και συγκεκριμένα τις ΗΠΑ, τη Ρωσία και την Κίνα έχουν αποτέλεσμα ο οργανισμός να μην είναι πλέον σε θέση ούτε να δώσει λύσεις ούτε να επιβάλει κυρώσεις. Η επιβολή κυρώσεων σε όσους παραβιάζουν τον Χάρτη του Οργανισμού, ακόμη και η αποστολή ειρηνευτικής δύναμης δείχνουν να αποτελούν πλέον πρακτικές του παρελθόντος.

Οπως είπε πρόσφατα ανώτερος αξιωματούχος του Οργανισμού, ο ΟΗΕ περιορίζεται πλέον στην επιτήρηση μιας εκεχειρίας στην οποία έχουν ήδη συμφωνήσει τα αντίπαλα μέρη. Ισως ακόμη πιο αποθαρρυντικό είναι το γεγονός ότι οι ΗΠΑ ή και οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις δείχνουν ολοένα και πιο απρόθυμες να εμπλακούν στην εξομάλυνση κρίσεων ακόμη και όταν θίγονται (μη ζωτικής σημασίας) εθνικά τους συμφέροντα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η απραξία της Γαλλίας στο πραξικόπημα στον Νίγηρα.

Είναι ίσως περιττό στο τέλος αυτού του μικρού κειμένου να υπογραμμίσω τις διεθνείς θεσμικές συνέπειες όσων ακραίων διαπράττει το Ισραήλ στη Γάζα εκδικούμενο τη Χαμάς. Η αγανάκτηση για εγκλήματα εναντίον Ισραηλινών πολιτών δεν δικαιολογεί την υβριστική συμπεριφορά του μονίμου αντιπροσώπου του προς τον γενικό γραμματέα του ΟΗΕ και πολύ περισσότερο αδικαιολόγητος αλλά και εγκληματικός είναι ο καθημερινός βομβαρδισμός νοσοκομείων, ασθενοφόρων και προσφυγικών καταυλισμών.

Η ισχύς του Ισραήλ δεν μπορεί να είναι μόνο στρατιωτική. Οταν τελικά απολέσει το Ισραήλ το όποιο ηθικό πλεονέκτημα διαθέτει έναντι των εχθρών του, εκείνο της δημοκρατικής πολιτείας, του κράτους δικαίου, θα είναι πολύ δυσκολότερο, ίσως αδύνατο, ένα πανίσχυρο οπλικό σύστημα ή μια υπερδύναμη να μπορέσουν να το προστατεύσουν αποτελεσματικά.