Τούτες τις μέρες γίνεται μεγάλη συζήτηση για τη φυσική καταστροφή, χωρίς να σκεφτόμαστε καν την έννοια αυτή. Τι εννοούμε όταν μιλάμε γι’ αυτή; Πόσο φυσική είναι η «φυσική» καταστροφή; Δεν έχει σχέση με την οικειοποίηση της φύσης από τον άνθρωπο, από την κοινωνία στο πλαίσιο συγκεκριμένων και ιστορικά προσδιορισμένων κοινωνικο-πολιτικών συστημάτων; Πόσο «φυσική» είναι η ίδια η φύση; Μήπως όλο αυτό είναι ένα άλλοθι;
Ακόμα κι αν δεχτούμε ότι το περιβάλλον είναι ουσιοκρατικά φυσικό, σύμφωνα με τη θεωρία της «κοινωνικής κατασκευής» και η ίδια η φύση δεν συνιστά μια αντικειμενική πραγματικότητα, αλλά είναι κοινωνικά κατασκευασμένη, δηλαδή συγκροτείται στο επίπεδο του λόγου και της παραγωγής νοήματος, όπως όλες οι όψεις της «πραγματικότητας».
Στις κοινωνικές επιστήμες γενικά τείνει να επικρατήσει η αντίληψη ότι η φύση δεν συνιστά μια αιώνια και αναλλοίωτη ουσία έξω από την ανθρώπινη κοινωνία και τον πολιτισμό αλλά ότι ο τρόπος με τον οποίο οι πολιτισμοί τη νοηματοδοτούν αλλάζει μέσα στην Ιστορία.
Η σχέση της κοινωνίας με τον χώρο ή τον τόπο θέτει εξ ορισμού και το ζήτημα της σχέσης της με το φυσικό της περιβάλλον· ένα ζήτημα που έχει απασχολήσει τις κοινωνικές επιστήμες και ιδιαίτερα την Κοινωνική Ανθρωπολογία από πολύ νωρίς, καθώς όλες οι μελέτες ή οι απλές περιγραφές «πρωτόγονων» κοινωνιών περιελάμβαναν αναφορές στο φυσικό τους περιβάλλον.
Μάλιστα, αυτή η σχέση παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς οι υπό μελέτη κοινωνίες αντιμετωπίζονται στο πλαίσιο μιας συγκεκριμένης θεωρητικής οπτικής ως οργανικά σύνολα με κοινωνική συνοχή, όπου τα μέρη που απαρτίζουν ένα όλο συνδέονται με σχέσεις αλληλεπίδρασης, τέτοιες που διαμορφώνουν μια εσωτερική δυναμική ισορροπία και, ως εκ τούτου, εκ των πραγμάτων συσχετίζονται οι υλικές πλευρές του πολιτισμού με τις πνευματικές, οι παραγωγικές σχέσεις με τις κοινωνικές δομές, η οικειοποίηση των φυσικών πόρων με τις τελετουργίες και τις θρησκευτικές δοξασίες και γενικά αναδεικνύεται η βαθύτερη σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον του.
Με άλλα λόγια, η προσπάθεια ερμηνείας της λειτουργίας ενός κοινωνικού συστήματος δεν αφήνει απέξω το θεμελιώδες ζήτημα της οικειοποίησης της φύσης, το ζήτημα του διαλόγου του ανθρώπου ως κοινωνικού όντος με το φυσικό του περιβάλλον.
Το φυσικό περιβάλλον, λοιπόν, δεν είναι μια ουσία έξω από τον χωροχρόνο, έξω από τον ιστορικό διάλογο του ανθρώπου ως κοινωνικού όντος με τη φύση. Μήπως κατά συνέπεια οι «φυσικές καταστροφές» δεν είναι τόσο φυσικές, αλλά αποτέλεσμα της ληστρικής σχέσης των ανθρώπινων ιστορικά προσδιορισμένων κοινωνικο-πολιτικών συστημάτων;
Μήπως;
ΥΓ.: Το ζήτημα αυτό πραγματεύομαι αναλυτικά στη δεύτερη αναθεωρημένη έκδοση του βιβλίου μου «ΧΤΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟ», Ισνάφι, Γιάννινα, 2023.
*Καθηγητής Κοινωνικής Λαογραφίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων
