Μια φορά κι έναν καιρό ζούσε ένα πολύ μεγάλο και όμορφο δέντρο στη μέση της πλαγιάς του ψηλού βουνού. Οι άνθρωποι το θαύμαζαν για την παχιά και αδιαπέραστη σκιά του. Όταν ήταν πολύ κουρασμένοι ξάπλωναν να ξεκουραστούν. Εκτιμούσαν πολύ τα ωραία δροσερά χρώματα του και τους μουσικούς ήχους που ακούγονταν από τα φύλλα καθώς τα ανέμιζε ο βουνίσιος αέρας αλλά και ο στεριανός και ο θαλασσινός. Τα πουλιά το αγαπούσαν πολύ και το έδειχναν με το κελάηδημα τους. Οι περαστικοί αγαπούσαν αυτό το δέντρο γιατί τους ηρεμούσε η μουσική των πουλιών, των φύλλων, των κλαδιών αλλά και του κορμού που σε δυνατούς ανέμους έτριζε σαν βιόλα. Με τα χρόνια το δέντρο αγαπήθηκε πολύ από τους ανθρώπους γι` αυτό και του δώσανε το όνομα μιας μουσικής θεότητας. Το είπαν Ορφέα. Το χειμώνα τα χιόνια φτάνανε κοντά στον Ορφέα, η περιοχή πάγωνε, δεν μπορούσε να κρατήσει τα μουσικά φύλλα του και τα άφηνε να πέσουν στη γη. Μια χρονιά ο καιρός ήταν πολύ βαρύς με χιόνια, θύελλες, βροχές και καταιγίδες. Ακόμα και την Άνοιξη οι βροχές έπεφταν στη γη χωρίς σταματημό. Τα νερά τους ενώνονταν με το νερό από τα χιόνια που έλιωναν και το ποτάμι που περνούσε δίπλα στο δέντρο φούσκωνε. Όλο φούσκωνε και έτσι το δέντρο βρέθηκε στη μέση του ορμητικού ποταμού.
Το νερό έσκαψε βαθιά τη γη μέχρι που έφτασε στις ρίζες του Ορφέα. Το δέντρο έπεσε μέσα στο ποτάμι με μεγάλο θόρυβο που έκανε όλα τα ζωντανά να τρομάξουν. Άρχισε να παίρνει την κατηφόρα και καθώς στριφογυρνούσε σε κάθε στροφή έχανε φύλλα και κλαδιά ώσπου σε κάποια χρονικά τέρμινα έφτασε στο λιβάδι, στην κοιλάδα με τους ροδώνες, πολλά χιλιόμετρα μακριά από την αρχική του θέση. Δεν ήταν πια όμως δέντρο. Ήταν ένας κορμός καψαλισμένου από τους κεραυνούς δέντρο που θύμιζε στους θνητούς ανθρώπινη, ή μήπως, θεϊκή φιγούρα. Οι έκπληκτοι πιστοί άλλοι με τα μαχαίρια τους, άλλοι με τα σύνεργα της ξυλογλυπτικής, άλλοι με τα πελέκια τους πελέκησαν και σμίλεψαν τις πτυχώσεις πιο βαθιά, τον λαιμό και το κεφάλι πιο γλυπτικά, ώσπου σε λίγο ο κορμός ήταν ο ίδιος ο θεός Ορφέας. Έλεγαν ότι το ξύλινο αυτό ξόανο ήταν ριγμένο στη γη από τον Δία μαζί μ` έναν κεραυνό. Δέντρο, κορμός, ξόανο, Διιπετές.
Μετά έκτισαν τον Ναό του Ορφέα. Ιωνικός περίπτερος, μαρμάρινος. Στη ζωφόρο του απεικονίζονταν οι περιπέτειες του θεού και της αγαπημένης του Ευρυδίκης. Όλοι μιλούσαν για τα όμορφα αρχιτεκτονικά του κυμάτια και τις περίτεχνες βάσεις των ιωνικών, με σκοτίες και πλοχμούς. Το επιστύλιο ήταν τριταινιωτό. Έλεγαν ότι οι τρεις αυτές ταινίες αφορούσαν τις τρεις υποστάσεις του θεού: Την δένδρινη, την μουσική και την θεϊκή. Υπήρχε στον στυλοβάτη μια επιγραφή που μιλούσε για τον θεό, τη μουσική του και την Διιπετή καταγωγή του. Μετά τον ναό οι πιστοί έκτισαν και άλλα κτίσματα γύρω του, διατήρησαν και φρόντιζαν το ποτάμι που έφερε το ξόανο του θεού μέχρι εδώ, έφτιαξαν μια ξύλινη γέφυρα, έκτισαν βωμούς, θησαυρούς, στοές, κρήνες, κοιτώνες για τους πιστούς που έμεναν εκεί, χάραξαν δρομάκια. Δημιούργησαν όσα θέλει ένας θεός, οι ιερείς του και οι πιστοί του. Στο τέλος έκτισαν μεγάλο περίβολο γύρω από τον ιερό χώρο. Όλο αυτό το συγκρότημα ονομάστηκε « Ιερό Ορφέως Διιπετού» και αυτό χαράχτηκε σε μάρμαρο πάνω από την κεντρική πύλη του ιερού. Αυτή η επιγραφή σώθηκε. Κτίστηκε σ` ένα χριστιανικό εκκλησάκι εκεί δίπλα αφιερωμένο σ` ένα χριστιανό μάρτυρα που άγιασε παίζοντας μουσική μέχρι το τέλος της ζωής του. Ένας ποιητής 27 αιώνες αργότερα, συγκινημένος με το μύθο του ξόανου του Ορφέα έγραψε το ποίημα Διιπετές που ακολουθεί.
Διιπετές, Γιάννης Ρίτσος, 1966, Μαρτυρίες, εκδ. Κέδρος
Πλάι στο ποτάμι, ανάμεσα στις λυγαριές, βρήκαν το ξόανο —
ένας κορμός καψαλισμένου δέντρου. Με τους σουγιάδες τους
που κόβαν τα σταφύλια, κάναν τις γλυφές βαθύτερες. Ο Σμίλις
χάραξε τα σφυρά και τον αυχένα. «Διιπετές», το αποκάλεσαν.
Το βράδυ, οι άντρες δεν κοιμήθηκαν με τις γυναίκες τους.
Σχόλια, σημειώσεις.
-Δῐῑ-πετής, -ές (πί-πτω), 1. αυτός που πέφτει, εκτοξεύεται από τον Δία, δηλ. από τον ουρανό, λέγεται για ποτάμια, που «αυξάνονται» ή «φουσκώνουν» από τη βροχή, σε Όμηρ. 2. γενικά, θεϊκός, λαμπρός, ένδοξος, αγνός, σε Ευρ.
-Διϊ-πετής, -ές (πέτομαι), αυτός που αιωρείται στον αέρα, αυτός που μετεωρίζεται, σε Ομήρ. Ύμν..
-ξόᾰνον, τό (ξέω), είδωλο από σκαλισμένο ξύλο, σε Ξεν.· γενικά, είδωλο, άγαλμα, σε Ευριπίδη.
Liddell & Scott, Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας
Τον Ορφέα τον συναντάμε παντού στις τέχνες από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Μουσική, όπερα, ζωγραφική, γλυπτική, φωτογραφία, λογοτεχνία, θέατρο, κινηματογράφος..Μεγάλοι δημιουργοί ευαισθητοποιήθηκαν με τον Ορφέα και έγραψαν για τον μύθο του, τα ορφικά, την Ευρυδίκη: Πίνδαρος, Βιργίλιος, Οβίδιος, Παυσανίας..
-Οι Ορφικοί Ύμνοι είναι ιερά- λατρευτικά τραγούδια που αποδίδονται, μυθολογική αδεία, στον Ορφέα.
-Σύμφωνα με τη μυθολογική παράδοση ο Ορφέας ίδρυσε τα Ορφικά Μυστήρια.
– Ο Δάντης στην Θεία Κωμωδία, αναφέρεται στη σκιά του Ορφέα.
-Ο Ορφέας συγκινεί και τον Νίκο Καζαντζάκη και τον παρουσιάζει στην Οδύσσεια του.
Νικηφόρος Βρεττάκος. Ορφέας και Ευρυδίκη, Αθήνα,1961, Το βάθος του κόσμου,
Είσαι έξη χρονών κι είμαι δώδεκα.
Όταν πέφτει το βράδυ, σε πηγαίνω στο σπίτι σου.
Στο βουνό εγώ μένω. Περιμένω το λύκο
να του δώσω να πιει στη γουβίτσα της φούχτας μου.
Πιο πολύ απ’ το νερό κι απ’ το γάλα, του αρέσουν
δυο στιγμούλες χαμόγελο. Δεν στο είπα, αλήθεια:
Τα δέντρα είν’ αδέλφια μου.
Νίκος Εγγονόπουλος, Ο Ορφεύς, Αθήνα, εκδ. Ίκαρος 1978. Στην κοιλάδα με τους ροδώνες.
les nuages, les merveilleux nuages… Ch. Baudelaire
Τον Ορφέα ποτέ —μα ποτέ— τίποτα δεν τον επαρηγόρησε
για την διπλήν απώλεια
της Ευρυδίκης:
άλλοτε —για λίγο— έλεγε κανά τραγούδι μες στο μαράζι του
άλλοτε —για λίγο πάλε—
τα χρώματα
τον γοητεύανε
με τις άπειρες ποικιλίες τους
και τους συμπτωματικούς
λογής λογής συνδυασμούς τους
μια φορά —κατά του ήλιου
το βασίλεμα—
πρόσεξε μες στο γαλάζιο τ’ ουρανού
γοητευτικές αράδες
σύννεφα
—γι’ αυτό που στο Καβούρι κάποτε ένας χωροφύλακας1
σα μεταμεληθείς εκραύγασε:
«Ιδού τα σύννεφα του Εγγονόπουλου!»—
αλλά αυτά —πραγματικά—
δεν ήσανε τα σύννεφα του Εγγονόπουλου
ήταν μαχαίρια
λεπίδες
ακονισμένες κάμες και χατζάρια
που πάνω στις γαλάζιες τους εσθήτες
εκρατάγε
ακονισμένες κάμες και χατζάρια
που πάνω στις γαλάζιες τους εσθήτες
εκρατάγανε
οι σκληρότατες της Θράκης οι παρθένες
κι αυτά κραδαίνοντας
οι σκληρές παρθένες στ’ άπονα τα χέρια τους
μ’ αυτά —λέω— πέσανε πάνω του:
τον κατακρεουργήσανε
τον κομματιάσαν
τον Ορφέα.
-Περί Ιερών Δέντρων.
Απόσπασμα από κείμενο της εικαστικού Αντιγόνης Καββαθά
Τα δέντρα είναι ιδιαίτερα γοητευτικό θέμα για μένα. Τα δικά μου δέντρα είναι συχνά ανάμεσα στη ζωή και το θάνατο. Κάποια είναι σε χειμερία νάρκη ενώ άλλα είναι θύματα φωτιάς, κεραυνών η ξηρασίας. Απεικονίζουν τη ζωή μέσα από τη φύση. ( Την καλλιτέχνιδα και το έργο της παρουσίασα στον ΙΑΝΟ την Τετάρτη 3 Μαίου 2023).
1*. Αρχιτέκτων. Ιστορικός Αρχιτεκτονικής. Ιστορικός Τέχνης.
2*. Στον φίλο Γιάννη Δρακάκη που «ανέσκαψε» το ποίημα Διιπετές του Γιάννη Ρίτσου.
