Γαλλία: καθεστωτική κρίση

ΤΟ ΤΙ ΓΙΝΕΤΑΙ τις τελευταίες βδομάδες στη χώρα του Διαφωτισμού, των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Κράτους Δικαίου, τη Γαλλία, τα γνωρίζουμε. Εκρηκτική μετωπική σύγκρουση μεταξύ μιας οργισμένης κοινωνίας εν δράσει και μιας κυβέρνησης σε αποδρομή, κυβέρνησης που οφείλει ουσιαστικά την επιβίωσή της στην καταστολή και τρομοκράτηση των κινημάτων διαμαρτυρίας σε όλη την επικράτεια. Εκατοντάδες τραυματίες, εκ των οποίων πάνω από σαράντα με σοβαρούς ακρωτηριασμούς και δύο διαδηλωτές μεταξύ ζωής και θανάτου. Στο επίκεντρο αυτής της μετωπικής σύγκρουσης δεσπόζει η προσωπικότητα του προέδρου Μακρόν, ίσως του πιο μισητού, κατά κοινή παραδοχή, που έχει γνωρίσει η Γαλλική Δημοκρατία έως σήμερα.

Ως «εικόνα», η «προσωπικότητά» του έχει συρρικνωθεί στην πιο στυγνή και αλαζονική ενσάρκωση τόσο των μεγάλων οικονομικών ομίλων (το γνωστό CAC 40, Airbus, PNBParibas, Carrefour, Danone, Dassault, Michelin, Oréal, Alstom ,κ.λπ.) όσο και του πιο τελειοποιημένου κρατικού μηχανισμού καταστολής στην Ευρώπη που θεσμοποίησε ο «Νόμοs Ολικής Ασφάλειας» τον Απρίλιο 2021, ένα έκτρωμα επιτήρησης, ποινικοποίησης και καταστολής των κοινωνικών κινημάτων – τόσο δε που το γαλλικό Συμβούλιο Επικρατείας επέκρινε, αν και μερικώς, ορισμένα άρθρα του.

Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ πυροδοτήθηκε με την επικύρωση του επίμαχου νομοσχεδίου συνταξιοδότησης βάσει του άρθρου 49.3 του γαλλικού Συντάγματος, άρθρο που επιτρέπει στην εκτελεστική εξουσία να νομοθετεί χωρίς την ψήφο της νομοθετικής εξουσίας, παρακάμπτοντας δηλαδή παντελώς τη Βουλή – εκτός πλειοψηφικής μομφής που οδηγεί στην πτώση της κυβέρνησης ή, με πρωτοβουλία του προέδρου, στη διάλυση της Βουλής και την προκήρυξη εκλογών. Χωρίς να μπούμε σε εκτεταμένες συζητήσεις περί συνταγματικού δικαίου, το εν λόγω άρθρο είναι ενσωματωμένο στο Σύνταγμα του Οκτωβρίου 1958 που ιδρύει, επί στρατηγού Ντε Γκολ, την Ε’ Γαλλική Δημοκρατία.

Πρόκειται για μια ιδιότυπη Προεδρική Δημοκρατία που παρέχει άπλετες υπερεξουσίες στον πρόεδρο ένεκα της άμεσης εκλογής του από τον λαό – καθολική ψηφοφορία. Από πολιτική άποψη, το καθεστώς αυτό εμπεριέχει έντονα στοιχεία βοναπαρτισμού, κομμένα και ραμμένα στα μέτρα του θρυλικού στρατηγού, στοιχεία που έχουν τονιστεί εξαρχής από έγκυρους συνταγματολόγους και πολιτικούς αναλυτές. Ιδιαίτερη κριτική έχει βέβαια ασκηθεί στο άρθρο 49,3 ένεκα των κινδύνων δημοκρατικής εκτροπής που εμπεριέχει. Παρά τις κάποιες αναθεωρήσεις, το Σύνταγμα του 1958 ισχύει έως σήμερα, συμπεριλαμβανομένου βέβαια και του άρθρου 49.3. Εκεί εδρεύει και το μοναδικό τυπικό επιχείρημα υπεράσπισης της επικύρωσης του επίμαχου νομοσχεδίου: δεν προσκρούει δηλαδή στις διατάξεις του Συντάγματος. Επιχείρημα που επαναλαμβάνουν μονότονα νομικοί και διανοούμενοι του γαλλικού κατεστημένου την ίδια ακριβώς στιγμή που η συντριπτική πλειονότητα της κοινωνίας αντιτίθεται μαζικά και ενεργά.

ΠΑΡΑ ΤΑΥΤΑ, η σχέση μεταξύ νομικής και πολιτικής ερμηνείας της εν λόγω διάταξης, ειδικά εν μέσω φλεγόμενης κοινωνικής αντιπαράθεσης, θέτει ως μείζον θέμα όχι τόσο αυτή καθαυτή τη διάταξη όσο αυτό της θεσμικής της εφαρμογής. Από το 1958 έως σήμερα, όλες οι γαλλικές κυβερνήσεις έκαναν χρήση του άρθρου 49.3, άλλες με φειδωλό τρόπο, άλλες πιο έντονα.

Για να μην πάμε πολύ πίσω στον χρόνο, από το 1988 έως το 1992 διακρίνονται δύο κυβερνήσεις ως προς την υπέρμετρη εφαρμογή του σχετικού άρθρου: από τη μία η κυβέρνηση του Μισέλ Ροκάρ, 12/5/88-15/5/91, 1.098 μέρες θητείας και 28 χρήσεις, ήτοι μία κάθε 39,21 μέρες, και από την άλλη, η κυβέρνηση της Εντίθ Κρεσόν, 16/5/91-02/4/92, 322 μέρες θητείας με 8 χρήσεις, ήτοι μία κάθε 40,21 μέρες. Επρεπε να περιμένουμε την κυβέρνηση της Ελιζαμπέτ Μπορν, του προέδρου Μακρόν, για να καταρριφθούν τα θλιβερά ρεκόρ των Ροκάρ και Κρεσόν: από τις 16 Μαΐου 2022 έως τις 17 Μαρτίου 2023, ήτοι για 305 μέρες θητείας, η Ελιζαμπέτ Μπορν έκανε 11 χρήσεις του επίμαχου άρθρου, ήτοι μία κάθε 27,73 μέρες! Εδώ δεν πρόκειται πια για κατά κόρον χρήση μιας αντιδημοκρατικής συνταγματικής διάταξης, αλλά για την ασύστολη κατάχρησή της.

ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ; ΚΡΑΤΟΣ ΔΙΚΑΙΟΥ; Η τρέχουσα γαλλική κρίση δεν είναι μόνο οικονομική, κοινωνική και πολιτική, είναι πάνω απ’ όλα θεσμική και καθεστωτική. Μια παραδειγματική κρίση που τεκμηριώνει, στο κέντρο της «αναπτυγμένης» Ευρώπης, τη ριζική ασυμβατότητα της φιλελεύθερης αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και του κράτους δικαίου με τη νεοφιλελεύθερη εκδοχή του ύστερου καπιταλισμού. Με αφορμή τις θεσμικές εκτροπές σε Ουγγαρία και Πολωνία, οι ευρωπαϊκοί θεσμοί «ανακάλυψαν» ότι υπάρχει πρόβλημα «κράτους δικαίου» στη γηραιά Ηπειρο! Προς λύση του, διορίστηκε μάλιστα ένας νεοφιλελεύθερος «επίτροπος» με αποκλειστική αρμοδιότητα την επιτήρηση και τήρηση των αρχών του. Εκδίδονται δε εκθέσεις και συστάσεις συμμόρφωσης των κρατών-μελών ως προς τα δημοκρατικά κεκτημένα της Ενωσης – τα της Ελλάδος τα γνωρίζουμε.

Παραδόξως πώς, ωστόσο, παρατηρείται εκκωφαντική σιωπή όσον αφορά το τι συμβαίνει εδώ και καιρό στη Γαλλία, όπου η καταρράκωση του κράτους δικαίου έχει πάρει επί του παρόντος διαστάσεις θεσμικής κατάρρευσης. Η κοινή παραδοχή του «δημοκρατικού ελλείμματος» των ευρωπαϊκών θεσμών και οι κίνδυνοι «αυταρχικών δημοκρατιών» έχουν καταντήσει πια ευφημισμοί. Βρισκόμαστε ενώπιον μιας δομικής κρίσης της αντιπροσωπευτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας. Αν δεν υπάρξει ριζική ρήξη με το νεοφιλελεύθερο δόγμα που εδρεύει στους Θεσμούς των Βρυξελλών, οι μόνες πολιτικές δυνάμεις που θα επωφεληθούν από την παρούσα κρίση θα είναι αυτές των ακροδεξιών μορφωμάτων – αρχής γενομένης της Γαλλίας.

*Καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας, Βρυξέλλες