Το «ανθρώπινο λάθος» ως κομμάτι του συστήματος

Ναι, κάποιες φορές ίσως φταίει «η κακιά στιγμή» και κάποια δυστυχήματα είναι αδύνατον να προβλεφθούν. Παρόλα αυτά, όντας ερευνητής στο πεδίο της ανθρώπινης συμπεριφοράς σε συνθήκες καταστροφών και εκτάκτων αναγκών για σχεδόν μια δεκαετία, αυτό που μπορώ να πω με απόλυτη σιγουριά είναι πως οι περισσότερες έκτακτες ανάγκες και πολλά δυστυχήματα θα μπορούσαν να έχουν αποφευχθεί.

Δυστυχώς στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια μετράμε πολλές τέτοιες περιπτώσεις. Οι πλημμύρες στην Μάνδρα το 2017. Οι πυρκαγιές στο Μάτι το 2018 και στην Εύβοια το 2021. Οι θάνατοι από την πανδημία του COVID-19 στην χώρα μας. Αλλά δεν είναι ανάγκη να κοιτάξει κανείς σε τόσο μεγάλα συμβάντα για να ξεκινήσει να προσέχει μοτίβα. Και την 1η Μαρτίου του 2023, το δυστύχημα με την σύγκρουση των δυο τρένων στα Τέμπη.

Ο Έλληνας πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης, σε μήνυμα του στον ελληνικό λαό ανέφερε πως επρόκειτο για «τραγικό ανθρώπινο λάθος». Προφανώς και αν εστιάσει πολύ κανείς, θα μπορέσει να εντοπίσει τον «υπαίτιο» του συμβάντος. Ποιες είναι όμως οι ευρύτερες συνθήκες οι οποίες οδήγησαν στο τραγικό αυτό δυστύχημα; Είναι δυνατόν να εντοπιστεί ένας μονάχα υπαίτιος; Είναι δυνατόν να μην ληφθούν υπόψιν συστημικοί παράγοντες που οδήγησαν στο δυστύχημα? Είναι δυνατόν να παραβλέψουμε το ότι οι οποιοιδήποτε «υπαίτιοι» (οι οποίοι εν τέλει χρησιμοποιούνται ως αποδιοπομπαίοι τράγοι) και οι δράσεις τους που οδήγησαν στο δυστύχημα αποτελούν μέρη ενός πολύ προβληματικού και ελλειμματικού συστήματος; H απάντηση σε όλες τις παραπάνω ερωτήσεις είναι «όχι».

Καταστροφές και δυστυχήματα είναι τις περισσότερες φορές αποτελέσματα ευρύτερων κοινωνικών συνθηκών και όχι συγκεκριμένων ανθρώπων. Οι πλημμύρες συχνά γίνονται καταστροφικές όχι λόγω του όγκου τους, αλλά επειδή ποτάμια, ρέματα και φρεάτια παραμένουν ακαθάριστα και ασυντήρητα. Πυρκαγιές μερικές φορές βγαίνουν εκτός ελέγχου επειδή το πυροσβεστικό σώμα είναι υποστελεχωμένο και τα μέσα που έχει στην διάθεση του δεν είναι επαρκή. Θάνατοι από πυρκαγιές πολλές φορές οφείλονται σε άναρχη δόμηση σε περιοχές χωρίς τρόπους διαφυγής. Δημόσια κτήρια γίνονται επικίνδυνα λόγω ελλιπούς συντήρησης. Πολλοί άνθρωποι πέθαναν κατά την διάρκεια της πανδημίας λόγω υποστελεχωμένων νοσοκομείων.

Οι καταστροφές και τα δυστυχήματα πολλές φορές λοιπόν δεν αποτελέσματα της «κακιάς στιγμής» αλλά απόρροιες χρόνιας εγκατάλειψης και υποχρηματοδότησης καθώς και έλλειψης υποδομών και κοινωνικής πολιτικής. Όπως όλα δείχνουν στην περίπτωση των Τεμπών, το ζήτημα δεν ήταν «εάν» αλλά «πότε» θα γινόταν ατύχημα στις ελληνικές σιδηροδρομικές γραμμές. Πολλοί άνθρωποι από διάφορες θέσεις είχαν εκφράσει τις ανησυχίες τους αλλά δεν έγινε καμία απολύτως ενέργεια για να αποφευχθεί κάποιο μελλοντικό ατύχημα, το οποίο δυστυχώς και έγινε και μάλιστα με τις χειρότερες πιθανές συνέπειες.

Δεν φτάνει λοιπόν μια παραίτηση και μια συγνώμη για το δυστύχημα στα Τέμπη. Αν ο κύριος Πρωθυπουργός είναι διατεθειμένος να δώσει «μια ειλικρινή απάντηση», όπως είπε και στο μήνυμα του στις οικογένειες των θυμάτων, θα πρέπει να λογοδοτήσει για τις ευθύνες που εδώ και χρόνια φέρει η κυβέρνηση για την κατάσταση των υποδομών που εν τέλει οδήγησαν στο συγκεκριμένο δυστύχημα, τις ιδιωτικοποιήσεις (συχνά υπό τις απαιτήσεις της Ε.Ε) και την παρήκμαση των δημοσίων αγαθών. Δεν είναι ανάγκη να ψάξει πολύ η κυβέρνηση για να εντοπίσει τους πραγματικούς υπαίτιους, αρκεί να κοιτάξει έναν καθρέφτη.

Τα δυστυχήματα τις περισσότερες φορές δεν είναι αποτελέσματα της Θεάς Τύχης αλλά πολύ προβληματικών πολιτικών αποφάσεων και σχεδιασμών. Και ενώ θα μπορούσαν να έχουν αποφευχθεί σχετικά εύκολα, για ακόμη μια φορά μετράμε θύματα.  

*Κοινωνικής Ψυχολογίας, The Open University, UK