Παγίδες στα ψιλά γράμματα της συμφωνίας για τη συλλογή Στερν

Η διαδικασία και η τακτική που ακολούθησε το υπουργείο Πολιτισμού σχετικά με τη, μοναδικής αρχαιολογικής και επιστημονικής αξίας, συλλογή 161 κυκλαδικών ειδωλίων και η πρόσφατη κύρωση από τη Βουλή της τετραμερούς συμφωνίας (υπουργείο, Κυκλαδικό Μουσείο, HACI και ΜΕΤ) προκάλεσαν πολλές και σφοδρές αντιδράσεις.

Η νομοθετική παρέμβαση ήταν αναγκαία καθώς τόσο η διαδικασία όσο και οι επιμέρους όροι που περιέχονται στη συμφωνία έρχονται σε πλήρη αντίθεση με τον αρχαιολογικό νόμο (Ν. 4858/21). Να επισημάνουμε ότι με την κύρωση διά νόμου οι όροι της συμφωνίας δεν αποκτούν ισχύ νόμου, ακόμα και αν αυτό ρητώς αναφέρεται, αλλά εξακολουθούν να έχουν συμβατικό χαρακτήρα. Αντιθέτως, οι όροι της που αποκλίνουν από τις ισχύουσες διατάξεις ή θέτουν απρόσωπους κανόνες που δεσμεύουν τρίτους, έχουν ισχύ τυπικού νόμου και ως εκ τούτου οι διοικητικές πράξεις που εκδίδονται βάσει αυτών είναι δυνατόν να προσβάλλονται ενώπιον του ΣτΕ.

Κάποιες παρατηρήσεις σχετικά με το περιεχόμενο της συμφωνίας.

Καταρχάς, πέρα από κάποια αδικαιολόγητα λάθη όπως η αναφορά σε «δημοσίευση στην Εφημερίδα της Κυβέρνησης» αντί του ορθού «στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως» το οποίο μάλιστα επαναλαμβάνεται δύο φορές, διαπιστώνεται ότι περιέχει διατάξεις που η διατύπωσή τους προκαλεί έντονο προβληματισμό. Εκτός βέβαια αν η πρόκληση σύγχυσης ήταν συνειδητή επιλογή.

■ Στο άρθρο 5 της συμφωνίας αναγράφεται ότι «Σύμφωνα με τον Ελληνικό Αρχαιολογικό Νόμο το Ελληνικό Δημόσιο είναι αποκλειστικός ιδιοκτήτης και νομέας της συλλογής». Σωστή η ex lege διακήρυξη αλλά γιατί να περιοριστεί μόνο στον ελληνικό νόμο; Μπορεί κάποιος τρίτος να προβάλει δικαίωμα κυριότητας με βάση τον αμερικανικό ή άλλο νόμο; Και αυτό δεδομένου ότι στη συμφωνία ο συλλέκτης L. Stern δεν συμβάλλεται και ότι στη σύμβαση εισφοράς μεταξύ Stern και HACI αναφέρεται ότι ο Stern «… παρέδωσε προς τον HACI, λόγω δωρεάς, όλα τα δικαιώματά του, συμπεριλαμβανομένης της κατοχής…». Επομένως, ο Stern αναγνωρίζεται ως έχων και άλλα δικαιώματα πέραν της απλής κατοχής, ποια άραγε είναι αυτά;

■ Σε κανένα σημείο της συμφωνίας δεν αναγράφεται ρητά και ξεκάθαρα ότι μετά το τέλος της έκθεσης στο ΜΕΤ ή με τον οποιονδήποτε τρόπο λύση ή λήξη της συμφωνίας, η κατοχή των αρχαιοτήτων περιέρχεται/μεταβιβάζεται στο Ελληνικό Δημόσιο. Αντιθέτως, υπάρχουν ασαφείς διατάξεις όπως:

● Στο άρθρο 6 στοιχ. γ παρ. 3 της συμφωνίας αναγράφεται ότι μετά την πρώτη δεκαετία και ανά πέντε χρόνια 15 αρχαιότητες «… θα επιστρέφονται στον HACI (δηλαδή στον νόμιμο κάτοχό τους) προκειμένου να εκτεθούν στο Κυκλαδικό Μουσείο και/ή σε άλλα μουσεία της Ελλάδας». Από πού προκύπτει η αντίστοιχη υποχρέωση του HACI να μεταβιβάσει την κατοχή των αρχαιοτήτων; Η διατύπωση «προκειμένου να εκτεθούν» είναι ασαφής και δεν σημαίνει οπωσδήποτε μεταβίβαση της κατοχής. Επιπλέον, δεν καθορίζεται δεσμευτικό χρονικό πλαίσιο. Πότε θα τα στείλει ο HACI για έκθεση; Σε ένα μήνα, σε ένα χρόνο;

■ Αν δεν συμφωνηθεί παράταση της έκθεσης στο άρθρο 6 στοιχ. στ. της συμφωνίας αναγράφεται:

● «…οι αρχαιότητες της Συλλογής που θα βρίσκονται τότε στην Ελλάδα θα εκτεθούν στο Κυκλαδικό Μουσείο και/ή σε άλλα μουσεία της Ελλάδας…». Οι αναφερόμενες εδώ αρχαιότητες είναι αυτές που όπως παραπάνω είπαμε θα έχουν επιστραφεί από το ΜΕΤ στον HACI «για να εκτεθούν» στην Ελλάδα, επομένως ισχύουν τα όσα είπαμε παραπάνω. Θα εκτίθενται μεν στην Ελλάδα αλλά ως δάνειο που η νόμιμη κατοχή τους θα ανήκει στο HACI;

● Η κατοχή των αρχαιοτήτων που «… θα ευρίσκονται στο ΜΕΤ θα επιστρέψουν στον HACI και θα αποσταλούν άμεσα για να εκτεθούν μόνιμα στο Κυκλαδικό Μουσείο και/ή σε άλλα Μουσεία της Ελλάδας». Εδώ ναι μεν αναφέρεται ότι θα αποσταλούν «άμεσα» και «μόνιμα», χωρίς πάλι σαφή προσδιορισμό της μεταβίβασης της κατοχής τους, αλλά προβληματικό είναι το επόμενο εδάφιο που ορίζει ότι «Σε περίπτωση που ο HACI ευρίσκεται σε νομική ή άλλη αδυναμία (…) οι αρχαιότητες θα αποσταλούν (αποκλειστικώς) στο Κυκλαδικό Μουσείο…». Για να το πω απλά: συμφέρει το Κυκλαδικό Μουσείο, που άλλωστε ελέγχει τον HACI, να τον διαλύσει ώστε οι αρχαιότητες, ως σύνολο, να περιέλθουν απευθείας στο Κυκλαδικό και να μη διανεμηθούν σε άλλα μουσεία του υπουργείου Πολιτισμού. Γιατί όμως η μη ύπαρξη του HACI να είναι επωφελής μόνο για το Κυκλαδικό Μουσείο και μάλιστα με έξοδα, κατά το ήμισυ, του Ελληνικού Δημοσίου;

Τα παραπάνω, ότι δηλαδή δεν υφίσταται υποχρέωση μεταβίβασης της κατοχής των αρχαιοτήτων στο Ελληνικό Δημόσιο ή στα μουσεία του υπουργείου Πολιτισμού, επιβεβαιώνονται πανηγυρικά από το ίδιο το Καταστατικό του HACI που μετά την άσκηση έντονης πίεσης δόθηκε στη Βουλή. Εκεί στο άρθρο 3 στοιχ. Α αναγράφεται σαφώς και ρητώς ότι ο σκοπός του HACI είναι «… to hold (throughgifts, bequestsorloans) orotherwis epreserveart, artifacts and antiquities of the Hellenic Republic dating from the prehistoric times through the Dark Ages, collective lytermed Greek Antiquities, with the righttoprovide for the ultimatetransfer of possessionto Nicholasand Dolly Goulandris Foundation – Museum of Cycladic Art», ήτοι η απόκτηση μέσω δωρεών, δανείων ή κληροδοτημάτων έργων τέχνης και αντικειμένων της Ελλάδας που χρονολογούνται από τους προϊστορικούς χρόνους έως και τον Μεσαίωνα (…) με το δικαίωμα της τελικής μεταβίβασης της κατοχής στο Ιδρυμα Νικολάου και Ντόλλης Γουλανδρή – Κυκλαδικό Μουσείο.

Εν συνεχεία, στο ίδιο άρθρο στοιχ. Γ: «Να εκθέτει ή να κανονίζει την έκθεση… μέσω δωρεών, δανείων ή με άλλο τρόπο Ελληνικών Αρχαιοτήτων σε μουσεία…».

Επομένως, ο καταστατικός σκοπός του HACI είναι η μεταβίβαση της κατοχής των ελληνικών αρχαιοτήτων αποκλειστικώς και μόνο στο Κυκλαδικό Μουσείο ενώ σε άλλα ελληνικά δημόσια μουσεία οι αρχαιότητες θα δίνονται αποκλειστικώς και μόνο για έκθεση μέσω π.χ. δανείου. Για να το πω αλλιώς, το Ελληνικό Δημόσιο θα έχει την ψιλή κυριότητα ενώ το Κυκλαδικό Μουσείο θα έχει την επικαρπία με όλα τα οφέλη από την κατοχή των αρχαιοτήτων, τα εισιτήρια, τις εκδόσεις κτλ.

Βέβαια στη συμφωνία και συγκεκριμένα στο άρθρο 1 ο καταστατικός σκοπός του HACI περιγράφεται διαφορετικά και με τρόπο που προκαλεί έντονα ερωτήματα. Περιγράφεται ως «η απόκτηση μέσω δωρεών, δανείων ή κληροδοτημάτων της κυριότητας και/ή κατοχής έργων τέχνης, αντικειμένων και μνημείων της Ελλάδας που χρονολογούνται από τους προϊστορικούς χρόνους έως και τον Μεσαίωνα (…) με το δικαίωμα της τελικής μεταβίβασης στο Κυκλαδικό Μουσείο ή σε άλλα μουσεία της Ελλάδας…».

Προστέθηκε ότι τάχα στον σκοπό του HACI είναι το δικαίωμα μεταβίβασης της κατοχής αρχαιοτήτων και σε άλλα μουσεία της Ελλάδας ενώ ο πραγματικός σκοπός προβλέπει μόνο στο Κυκλαδικό Μουσείο. Πρόκειται για ένα λάθος ή για μια προσπάθεια παραπλάνησης της Βουλής για να μην αποκαλυφθεί ότι ο τελικός προορισμός-κάτοχος των αρχαιοτήτων θα είναι αποκλειστικά το Κυκλαδικό Μουσείο και όχι τα μουσεία του Ελληνικού Δημοσίου; Η παραποίηση του σκοπού έγινε για να φανεί ότι τάχα και τα μουσεία του Ελληνικού Δημοσίου θα ωφεληθούν ώστε να περάσει η συμφωνία πιο ανώδυνα;

Ακολούθως προβληματισμό προκαλεί η επίσης προσθήκη στη συμφωνία ως καταστατικού σκοπού του HACI «η απόκτηση (…) κυριότητας (…) μνημείων της Ελλάδας…». Δεδομένου ότι σύμφωνα με τον ελληνικό αρχαιολογικό νόμο η κυριότητα των αρχαίων μνημείων ανήκει στο Ελληνικό Δημόσιο (μόνο για κινητά και υπό αυστηρούς όρους προβλέπεται κυριότητα τρίτων), τι λόγους εξυπηρετεί η αναφορά αυτή;

■ Στο άρθρο 8 της συμφωνίας ναι μεν αναγράφεται ότι τα δικαστήρια της Αθήνας και το ελληνικό Δίκαιο έχουν εφαρμογή στην τετραμερή συμφωνία αλλά δεδομένου ότι τόσο η σύμβαση εισφοράς μεταξύ Stern και HACI όσο και η σύμβαση έκθεσης μεταξύ HACI και ΜΕΤ έχουν καταρτιστεί στις ΗΠΑ και ορίζουν ως αρμόδια τα δικαστήρια αυτά της Νέας Υόρκης και εφαρμοστέο το αμερικανικό Δίκαιο δεν είναι σαφές τι περιθώριο και πεδίο εφαρμογής έχει η εν λόγω διάταξη. Επιπλέον, η εν λόγω τετραμερής σκοπό έχει να αναγνωρίσει την κατοχή του HACI και να εγκρίνει την έκθεση στο MET.

Σε κάθε περίπτωση πιστεύω ότι θα έπρεπε να ακολουθηθούν η υπάρχουσα νομοθεσία και η διαδικασία της διεκδίκησης που και στο παρελθόν υπήρξε επιτυχής και να δοθεί περισσότερη προσοχή και επιμέλεια στα σχετικά κείμενα γιατί στις λεπτομέρειες κρύβεται ο κίνδυνος. Η συμφωνία έχει γίνει στο πλαίσιο εξυπηρέτησης συμφερόντων τρίτων και όχι του του Ελληνικού Δημοσίου. Προσφέραμε γην και ύδωρ για να κάνουμε πλουσιότερα άλλα μουσεία.

*Δικηγόρος, πρόεδρος Rhodes International Culture & Heritage Society (RICHeS)