Αν ήσουν σκλάβος στις ΗΠΑ του 19ου αιώνα και είχες σφοδρή επιθυμία να δραπετεύσεις από τον αφέντη σου, η ψυχιατρική της εποχής θεωρούσε πως πάσχεις από «δραπετομανία» (drapetomania) και η θεραπεία της νόσου ήταν το προληπτικό μαστίγωμα! Περίπου εκατό χρόνια αργότερα, το 1972, αν ήσουν ομοφυλόφιλος έπρεπε να λάβεις ψυχοφάρμακα ενώ την αμέσως επόμενη χρονιά, το 1973, δεν τα χρειαζόσουν γιατί οι Αμερικανοί ψυχίατροι άλλαξαν τον ορισμό της ομοφυλοφιλίας. Σήμερα γνωρίζουμε ότι αυτές οι νόσοι είναι ιατρογενείς, δηλαδή ψεύτικες και κατασκευασμένες.
Η ιστορία της ψυχιατρικής βρίθει από επικίνδυνες, βάρβαρες και αναποτελεσματικές θεραπείες, που στιγμάτιζαν άτομα και κοινωνικές ομάδες. Τέτοιες θεραπείες υπήρξαν ο τρυπανισμός, η αφαίμαξη, ο εγκλεισμός, ο ζουρλομανδύας, τα ηλεκτροσόκ. Σκεφτείτε μόνο ότι την ίδια στιγμή που η ψυχιατρική κάνει το μεγάλο της άλμα με την ανακάλυψη της χλωροπρομαζίνης το 1952 για την αντιμετώπιση της σχιζοφρένειας, ο Αντόνιο Μόνιτς κέρδισε το Νόμπελ Ιατρικής και Φυσιολογίας (1949) για τη λοβοτομή, οδηγώντας στο χειρουργείο περίπου 40.000 ασθενείς, πολλοί από τους οποίους έμειναν ανάπηροι ή πέθαναν.
Οι περισσότεροι σήμερα θεωρούμε ότι αυτές οι εποχές έχουν παρέλθει. Μάλλον κάνουμε λάθος. Στις μέρες μας τίθενται νέα και επιτακτικά ερωτήματα. Είναι η αυτοκτονία, οι εξαρτήσεις, ο αλκοολισμός, η παχυσαρκία, η διάσπαση προσοχής των παιδιών, η προεμμηνοπαυσιακή δυσφορική διαταραχή, η κατάθλιψη κ.ά. γνήσιες ψυχιατρικές νόσοι; Αν πράγματι είναι, μπορεί η ψυχιατρική να τις βελτιώσει και να μετρήσει με αντικειμενικό τρόπο αυτή τη βελτίωση; Από την άλλη, αν οι καταστάσεις που αναφέρθηκαν δεν είναι αληθινές νόσοι, σε ποιον ανήκει η διαχείρισή τους;
Μήπως είναι απλά αντιδράσεις στα αξιακά συστήματα των δυτικών κοινωνιών, όπως ο άκρατος ανταγωνισμός, το πάθος για υλικό πλουτισμό, αξιώματα, φήμη, η θέαση του ανθρώπου ως βιολογικής μηχανής, η εμμονή να βάλουμε σε τάξη τον κόσμο μέσα σε λίστες και ιεραρχίες ή να ιατρικοποιήσουμε συμπεριφορικές αποκλίσεις με στατιστικά κόλπα; Μήπως η ψυχιατρική είναι το πιο πετυχημένο παράδειγμα σύγχρονου εμπορίου, ενός εμπορίου νόσων (disease mongering);
Οταν υπηρετούσα ως γιατρός σε στρατόπεδο της Λήμνου, ένας 18χρονος στρατιώτης με επισκέφτηκε στο ιατρείο. Οταν τον ρώτησα τι συμβαίνει, μου είπε ότι «μέσα από το σώμα του πέρασε ένας σκύλος». Οταν τον ξαναρώτησα τι αισθάνεται, μου απάντησε «αυτό που αισθάνεται ένας άνθρωπος που περνάει από μέσα του ένας σκύλος». Αναφέρω την ιστορία του στρατιώτη για να δείξω ότι η αφήγηση ενός συμπτώματος στην ψυχιατρική (π.χ. «αίσθημα σκύλου εντός σώματος») είναι εντελώς υποκειμενική, όπως ίσως κάθε αφήγηση. Από την άλλη, όταν λέμε «κάνουμε επιστήμη» διεκδικούμε διακαώς την αντικειμενικότητα. Και εδώ τίθενται νέα κρίσιμα ερωτήματα. Είναι επιστήμη η ψυχιατρική;
Μπορεί η ψυχιατρική να είναι αντικειμενική ως προς τους στόχους, τις μεθόδους έρευνας, τις θεραπείες ώστε να υπερβεί το πρόβλημα της υποκειμενικότητας; Για να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα, η ψυχιατρική προσπαθεί να μιμηθεί το ιατρικό μοντέλο της νόσου, δηλαδή να βρει τη βιολογική αιτία ενός συμπτώματος ώστε να παρέμβει. Για παράδειγμα, σε μερικές περιπτώσεις παραφροσύνης αιτία είναι το μικρόβιο της σύφιλης και εφόσον το καταπολεμήσουμε θα θεραπεύσουμε τον ασθενή. Στην περίπτωση της κατάθλιψης, αυτής της εμβληματικής σύγχρονης νόσου, η ψυχιατρική θεωρεί ότι αυξάνεται μια ουσία στον εγκέφαλο –λέγεται σεροτονίνη–, κάτι που μέχρι σήμερα δεν έχει αποδειχθεί. Στην πραγματικότητα, στην πλειονότητα των ψυχιατρικών νόσων το ιατρικό βιολογικό μοντέλο δεν ευοδώθηκε, βλέπε σχιζοφρένεια, νευρώσεις, άνοια.
Οι ιστορικές αποτυχίες, η απουσία ισχυρών ψυχιατρικών θεωριών και μεθόδων έρευνας, η κριτική που άσκησαν διανοητές όπως ο Φουκό, αλλά και οι αδίστακτες πρακτικές των φαρμακευτικών εταιρειών με μόνο σκοπό το κέρδος, γέννησαν σκεπτικισμό αλλά και αντιψυχιατρικά κινήματα που οδήγησαν και σε πολλές θετικές θεσμίσεις, όπως την αποασυλοποίηση πολλών έγκλειστων –μέχρι πρότινος– ανθρώπων. Την ίδια στιγμή που καθετί επιστημονικό γίνεται σχεδόν φετίχ και απαράβατο στη Δύση –φετίχ κυρίως για τις επιστημονικές και πολιτικές ελίτ–, οι δυτικές κοινωνίες στρέφονται στην εναλλακτική ψυχιατρική της Ανατολής και της Αφρικής ενώ οι θρησκείες γνωρίζουν νέα άνθηση είτε ως παράγοντας πρόκλησης είτε ως παράγοντας αντιμετώπισης ψυχικών νόσων. Αν οι πιο πάνω ισχυρισμοί έχουν βάση, τότε βρισκόμαστε μπροστά στην αναθέρμανση μιας νέας αμφισβήτησης της ψυχιατρικής. Αλλά ας υποθέσουμε ότι η ψυχιατρική είναι πράγματι επιστήμη, όπως η φυσική και η χημεία. Λαμβάνοντας υπόψη τα ασύλληπτα κέρδη των ψυχιατρικών φαρμάκων, τίθεται το τελικό ερώτημα: Μπορεί η επιστημονική ψυχιατρική να αντισταθεί στα τεράστια συμφέροντα που διακυβεύονται;
* υποψήφιος διδάκτορας ΕΚΠΑ
