Κυριάκοσγκεϊτ 2: Ο πειρασμός της θυματοποίησης

Η επίκληση του εθνικού συμφέροντος ήταν κάποτε η ασπίδα ενάντια σε κάθε κριτική. Στο μεσουράνημα των εθνικών κρατών, εθνικό συμφέρον και ήρωας συνιστούσαν συμπληρωματικές όψεις του ίδιου νομίσματος. Ο ήρωας υπεράσπιζε παντοιοτρόπως, κυρίως με τα όπλα, το εθνικό συμφέρον. Οι υπερασπιστές, αντίστροφα, του εθνικού συμφέροντος, διεκδικούσαν με αξιώσεις τον τίτλο του ήρωα.

Οι εποχές άλλαξαν. Οι Δημοκρατίες, παρά τα πισωγυρίσματα, δυνάμωσαν, το κράτος δικαίου ενισχύθηκε, μαζί και τα ατομικά δικαιώματα, οι πολίτες είναι κατά τεκμήριο ενεργότεροι σ’ έναν δημόσιο χώρο ασταθή, αλλά ζωηρότερο. Αυτά άλλαξαν και την αντίληψή μας για τον ήρωα. Αποδυναμώθηκε, δεν ταυτίζεται πλέον με τον άνθρωπο του πολέμου, τον πολεμιστή. Ηρωα θεωρούμε και τον άνθρωπο του μόχθου που παλεύει για την επιβίωση και τα εργασιακά δικαιώματα, τη νέα που αντιπαλεύει τις έμφυλες ανισότητες, τον μετανάστη που διεκδικεί την αποδοχή στο νέο του τόπο.

Εδώ και λίγο καιρό, κοινωνικοί επιστήμονες υποστηρίζουν ότι αφήσαμε πίσω μας τον ήρωα, περάσαμε σε μια περίοδο, μετα-ηρωική. Λαοί ολόκληροι, ομάδες που υπήρξαν ή είναι θύματα πογκρόμ, καταπίεσης, διακρίσεων προβάλλουν ως βασικό ταυτοτικό τους στοιχείο τη θυματοποίηση. Προβάλλουν ως θύματα ισχυρότερων εθνών, ομάδων, ισχυρών παραγόντων. Συμβολικές αποτυπώσεις των γεγονότων αυτών είναι τα Μουσεία Κατάληψης που βρίσκουμε σε πρώην σοβιετικές δημοκρατίες, όπως η Λετονία και η Εσθονία. Σε άλλες χώρες, θύματα της ναζιστικής θηριωδίας, έχουμε Μουσεία Αντίστασης ή μνημεία, στην Ελλάδα, στη μνήμη των εκτελεσθέντων. Αναντίρρητα οι θεσμοί αυτοί δεν περιορίζονται στη θυματοποίηση, έχουν πολλαπλές λειτουργίες όπως η μνήμη, ο αναστοχασμός.

Η θυματοποίηση δεν είναι κάτι τελείως νέο. Συνυπήρξε με τον ηρωικό λόγο: «Πολέμησαν ηρωικά αλλά υπέκυψαν στην υπεροπλία του εχθρού». Το μοτίβο αυτό το βρίσκουμε ακόμη και στα κείμενα για το 1821, το κατεξοχήν ηρωικό γεγονός της ελληνικής ιστορίας. Αυτονόητα είναι εντονότερο σε τραγικά συμβάντα, όπως η Μικρασιατική Καταστροφή. Εδώ οι θύτες είναι συνήθως περισσότεροι, ο εχθρός αλλά και άλλοι, οι «σύμμαχοι», οι Μεγάλες Δυνάμεις… Το μοτίβο του ήρωα και του θύματος διαπερνά και τον πολιτικό βίο. Στο παρελθόν ήταν έντονος και στον λόγο της Αριστεράς και της Δεξιάς. Στον πρώτο δέσποζε η εικόνα του προδομένου αγωνιστή, στο δεύτερο του κυκλωμένου από προδότες πατριώτη.

Το εθνικό συμφέρον αποτέλεσε πολύ συχνά καταφύγιο των δεξιότερων. Με τη συνεχή επίκλησή του ο Κ. Μητσοτάκης επιχειρεί να βγει από την εξαιρετικά δυσχερή θέση στην οποία περιήλθε μετά τις υποκλοπές και τις παρακολουθήσεις. Δήλωσε και δηλώνει άγνοια για τα σχετικά συμβάντα. Οχι από ανεμελιά ή ανικανότητα, αλλά γιατί δεν μπορεί θεσμικά και δεν πρέπει να γνωρίζει. Για λόγους εθνικού συμφέροντος, μόνη αρμόδια γι’ αυτά είναι η ΕΥΠ. Ελλείψει άλλων υποστηρικτών, ο υπουργός Επικρατείας Γ. Γεραπετρίτης έστερξε να υιοθετήσει το επιχείρημα Μητσοτάκη. «Κανείς δεν μπορεί να ξέρει ποιοι ήταν οι λόγοι που οδήγησαν την υπηρεσία (την ΕΥΠ) και τον εισαγγελέα να αποφασίσει την παρακολούθηση του κ. Ανδρουλάκη». Το επιχείρημα είναι αδύναμο, οδηγεί σε επικίνδυνα μονοπάτια. Η αποδοχή του σημαίνει ότι η ΕΥΠ και ο/η εισαγγελέας γνωρίζουν το εθνικό συμφέρον. Ετσι περιττεύει ο δημοκρατικός έλεγχος, καταλύονται αιώνες δημοκρατικού βίου.

Για την υπέρβαση του αδιεξόδου επιστρατεύτηκε από την αρχή και επιστρατεύεται όλο και περισσότερο το επιχείρημα της θυματοποίησης. Σε δύο εκδοχές. Η πρώτη, της άγνοιας. Δεν ήξερα, αν ήξερα δεν θα γινόταν. Μόλις το έμαθα, έπραξα άμεσα ως δημοκρατικός ηγέτης. Ετσι, το θύμα της άγνοιας ξαναγίνεται ήρωας, ξαναβάζει τα πράγματα στη θέση τους.

Η εκδοχή δεν περπάτησε, καθότι αντίκειται στα δεδομένα. Το βάρος έτσι πέφτει στη δεύτερη εκδοχή, του διπλοπρόσωπου εχθρού που επιβουλεύεται την πατρίδα. Του εξωτερικού κατά πρώτον: ξένες χώρες, ξένοι ηγέτες, ξένα ΜΜΕ επιβουλεύονται τη χώρα, τον ηγέτη της. Το επιχείρημα μπάζει, αλλά παίζει. Σ’ αυτό προστίθεται, πιο συγκαλυμμένα, αυτό του δοκιμασμένου στο παρελθόν εσωτερικού εχθρού. Ποιος είναι; Οσοι διεκδικούν να μάθουν γιατί θέτουν σε κίνδυνο την εθνική ασφάλεια. Οσο η κυβερνητική κρίση βαθαίνει, ενδέχεται τα επιχειρήματα αυτά να χρησιμοποιηθούν περισσότερο εναντίον όλων εκείνων που ζητούν παραίτηση της κυβέρνησης και προσφυγή στις κάλπες. Σε κάθε περίπτωση, όποια μορφή και να πάρει, η προσφυγή στη θυματοποίηση δεν οδηγεί κάπου, είναι τοξική.

* Πανεπιστήμιο Πατρών