Οι πρόσφατες ανακοινώσεις του υπουργείου Πολιτισμού για τις επιχορηγήσεις στους προκηρυγμένους τομείς σύγχρονου πολιτισμού (που περιλαμβάνουν: παραγωγές θεάτρου και χορού, πολυθεματικές δράσεις, μουσικές εκδηλώσεις και φεστιβάλ) έχουν προκαλέσει σοβαρό προβληματισμό στους επαγγελματίες του κλάδου μας όσον αφορά τη βούληση του ΥΠΠΟΑ να στηρίξει πραγματικά τους σύγχρονους ανεξάρτητους δημιουργούς.
Πέραν των δραματικών μειώσεων στα επιχορηγούμενα ποσά (για τις οποίες έχουν ήδη τοποθετηθεί τα αρμόδια σωματεία), την κατάργηση της χρηματοδότησης της καλλιτεχνικής έρευνας αλλά και την αδιαφάνεια σε επιχορηγήσεις πολιτιστικών δράσεων (όπως πρόσφατα αποκαλύφθηκε σε άρθρο της εφημερίδας «Documento»), οι επιχορηγήσεις καταδεικνύουν και μια συνολική ασάφεια ως προς το πώς εννοεί το υπουργείο τον σύγχρονο πολιτισμό: σε κάποιες κατηγορίες περισσότερο από άλλες διακρίνει κανείς μια στροφή προς τη στήριξη δράσεων φολκλορικού και λαογραφικού χαρακτήρα που εύλογα προβληματίζουν ως προς τις προτεραιότητες του ΥΠΠΟΑ και γεννούν την ανάγκη να υπάρξει ένα κοινό πλαίσιο για το πώς ορίζουμε τον σύγχρονο πολιτισμό.
Ολα τα παραπάνω καθιστούν επιτακτική την ανάγκη να ανοίξει μια σοβαρή συζήτηση σχετικά με το ποιος είναι ο ρόλος των επιχορηγήσεων στη χάραξη πολιτιστικής πολιτικής στη χώρα μας. Διαχρονικά, και παρά επιμέρους υπουργικές παρεμβάσεις που βοήθησαν στην εδραίωση και ενίσχυση του θεσμού, οι επιχορηγήσεις έχουν αντιμετωπιστεί περισσότερο ως βοήθημα και λιγότερο ως εργαλείο συστηματικής χάραξης πολιτιστικής πολιτικής με στρατηγική και μακρόπνοο σχεδιασμό. Επίσης διαχρονικά, φαίνεται ότι ο θεσμός των επιχορηγήσεων δεν έχει καταφέρει να παρακολουθήσει τις εξελίξεις στο πεδίο του σύγχρονου πολιτισμού, τις μεταβαλλόμενες ανάγκες και πρακτικές και τους τρόπους με τους οποίους η οικολογία του σύγχρονου πολιτιστικού τοπίου αλλάζει. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η χρηματοδότηση καλλιτεχνικού ερευνητικού έργου – μια περσινή πρακτική που επικροτήθηκε από το σύνολο του καλλιτεχνικού κόσμου καθώς αποτελεί επιτακτική ανάγκη του κλάδου και φέτος, όλως παραδόξως, εξέλιπε από την εξαγγελία των επιχορηγήσεων.
Το ζήτημα της επανανοηματοδότησης και του επανασχεδιασμού του θεσμού των επιχορηγήσεων μπορεί να συζητηθεί σε δύο σκέλη: το ένα είναι το αμιγώς τεχνοκρατικό που αφορά στο πώς το υπουργείο διαχειρίζεται όλη τη διαδικασία – από την ανακοίνωση, τη θέσπιση κριτηρίων και επιτροπών, το χρονοδιάγραμμα επεξεργασίας αιτήσεων και ανακοίνωσης αποτελεσμάτων κ.λπ. Πάνω σε αυτό το θέμα η κ. Α. Γκάτζιου, προϊσταμένη Διεύθυνσης Πολιτιστικών Δράσεων και Εποπτείας του ΥΠΠΟΑ, δημοσίευσε πρόσφατα κάποιες πολύ χρήσιμες παρατηρήσεις από την εμπειρία της. Στα όσα σωστά αναφέρει η κ. Γκάτζιου είναι απαραίτητο να προστεθεί το θέμα των μεγάλων χρονικών καθυστερήσεων στις ανακοινώσεις των αποτελεσμάτων (οι αιτήσεις κλείνουν στα τέλη Φεβρουαρίου-αρχές Μαρτίου και τα αποτελέσματα, τουλάχιστον τις δύο τελευταίες χρονιές, ανακοινώνονται περί τα τέλη Ιουλίου), οι οποίες έχουν ως αποτέλεσμα οι φορείς είτε να μην μπορούν να προγραμματίσουν εγκαίρως, είτε να πρέπει να προγραμματίσουν λαμβάνοντας το ρίσκο να καλύψουν από την τσέπη τους τα έξοδα σε περίπτωση που τελικά δεν επιχορηγηθούν.
Αυτό το «πάγωμα» μηνών αφενός καταδεικνύει άγνοια (ή αδιαφορία) προς το γεγονός ότι μια ομάδα ή ένας φορέας χρειάζεται έναν ορίζοντα μηνών για να παρουσιάσει δουλειά το φθινόπωρο, αφετέρου ζημιώνει ιδιαίτερα -επί της ουσίας παροπλίζει- τους μικρούς ανεξάρτητους φορείς/χώρους/δημιουργούς που έχουν λίγους ή καθόλου εναλλακτικούς πόρους. Επιπλέον καθιστά σχεδόν αδύνατες και τις όποιες ανταλλαγές με το εξωτερικό (εφόσον αυτές απαιτούν ακόμα περισσότερο χρόνο προετοιμασίας) οδηγώντας τον ανεξάρτητο χώρο σε απομόνωση και καθιστώντας τις διεθνείς ανταλλαγές αποκλειστικό πεδίο των ιδρυμάτων και των κρατικών (και κρατικώς εποπτευόμενων) φορέων.
Το δεύτερο και πιο ουσιαστικό σκέλος αφορά τον ολικό επανασχεδιασμό του περιεχομένου των επιχορηγήσεων και των προτεραιοτήτων που αυτές θέτουν ούτως ώστε και να αντανακλούν το διαρκώς μεταβαλλόμενο πολιτιστικό τοπίο αλλά και να ανταποκρίνονται σε πραγματικές ανάγκες του κλάδου. Στο σημείο αυτό, με βάση την εμπειρία μου ως παραγωγού στην Ελλάδα και το εξωτερικό αλλά και ως μέλους της επιτροπής επιχορηγήσεων θεάτρου κατά το διάστημα 2016-2017, θα ήθελα να μοιραστώ κάποιες ιδέες που ελπίζω να ξεκινήσουν έναν παραγωγικό διάλογο σχετικά με τον θεσμό. Οι προτάσεις αυτές αφορούν τον σχεδιασμό χρηματοδοτικών σχημάτων που θα αντιμετωπίζουν τον χώρο όχι ως ενιαίο και αδιάκριτο, αλλά ως αποτελούμενο από πολλές διαφορετικές οντότητες σε διαφορετικές φάσεις της δημιουργικής ζωής τους και με διαφορετικές ανάγκες.
Συγκεκριμένα τα σχήματα αυτά θα μπορούσαν να οργανωθούν ως εξής:
● Χρηματοδοτήσεις με μικρά ποσά για πρωτοεμφανιζόμενες ομάδες/καλλιτέχνες ώστε να βοηθηθούν στο ξεκίνημά τους.
● Χρηματοδοτήσεις για ερευνητική/πειραματική/εκπαιδευτική δουλειά αποσυνδεδεμένη από την τελική παραγωγή, ενδεχομένως και σε συνάφεια με χώρους και φορείς που φιλοξενούν τέτοια δουλειά (π.χ. προγράμματα residency, ανεξάρτητους χώρους δημιουργίας κ.ά.).
● Χρηματοδοτήσεις για τα πάγια λειτουργικά έξοδα φορέων και οργανισμών που έχουν αποδείξει τη σταθερότητα της δουλειάς τους και όχι αποκλειστικά στη βάση κάποιου πρότζεκτ. Κάτι τέτοιο αποτελεί αφενός αναγνώριση πολυετούς έργου κάποιων ανθρώπων/φορέων και απελευθερώνει δυνάμεις για τη δημιουργία έργου.
● Χρηματοδοτήσεις για ανταλλαγές με το εξωτερικό που να ενισχύουν είτε Ελληνες καλλιτέχνες οι οποίοι έχουν προσκληθεί να ταξιδέψουν με τη δουλειά τους στο εξωτερικό, είτε φορείς τους εξωτερικού (φεστιβάλ, προγράμματα φιλοξενίας) που ενδιαφέρονται να παρουσιάσουν Ελληνες καλλιτέχνες, είτε ξένους υπεύθυνους προγραμματισμού για να δουν δουλειά Ελλήνων καλλιτεχνών.
Ολα τα παραπάνω μπορούν να οργανωθούν και σε συνδυασμό τόσο με την πολιτιστική πολιτική ιδιωτικών φορέων και ιδρυμάτων όσο και με την πολιτιστική πολιτική τοπικών αρχών (δήμοι, Περιφέρειες) των οποίων η δυνατότητα (και η ευθύνη) στη στήριξη του σύγχρονου πολιτισμού παραμένει σε πολύ μεγάλο βαθμό ανεκμετάλλευτη. Ούτως ώστε να μπορούμε κάποια στιγμή να μιλάμε όχι για ευκαιριακά βοηθήματα που καταδικάζουν τους ανεξάρτητους φορείς σε διαρκή υποτέλεια, αλλά για μια ουσιαστική και συντονισμένη πολιτιστική πολιτική σε εθνικό επίπεδο που θα καλλιεργεί έναν πραγματικά ανεξάρτητο, ανοιχτό και σύγχρονο πολιτιστικό χώρο.
*Υπεύθυνη καλλιτεχνικού προγραμματισμού και παραγωγός
