Η γεωπολιτική είναι μια μέθοδος μελέτης που εστιάζει στη σημασία του γεωγραφικού παράγοντα, ορισμένων φυσικών πόρων ή πολιτικών γεγονότων και στον αντίκτυπο που παράγουν στις εξωτερικές σχέσεις μιας χώρας. Μπορεί να συμβάλλει στον τομέα ανάπτυξης των κοινωνιών και των οικονομικών τους συστημάτων με εργαλεία στρατηγικής ανάλυσης που βοηθούν στη λήψη αποφάσεων για κοινωνικά και οικολογικά ζητήματα, τον τομέα των διεθνών σχέσεων και της μακροοικονομίας. Με την αξιοποίηση της γεωπολιτικής επιδιώκεται συχνά η δημιουργία ή η ενίσχυση μιας ιστορικής εθνικής συνείδησης και η πρόβλεψη καταστάσεων που μπορεί να επηρεάσουν το διεθνές περιβάλλον αλλά συχνά να ανατρέψουν και διεθνείς συνθήκες.
Μετά από μια περίοδο ενοχοποίησης, λόγω της σύνδεσής της με τη ναζιστική θεωρία του «ζωτικού χώρου» (Lebensraum), το ενδιαφέρον για τον «χωρικό ντετερμινισμό» αναζωπυρώνεται σήμερα κυρίως εκεί που μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν όχημα για αναθεωρητικές πολιτικές και στρατηγικά προγράμματα επεκτατισμού και ισχύος, απαξιώνοντας συστήματα διεθνούς δικαίου και λοιδορώντας τους λάτρεις μιας απατηλής διεθνούς νομιμότητας.
Η γεωπολιτική, κυρίως όταν εργαλειοποιείται ως προσχηματική επιστημονική επικάλυψη για έναν αχαλίνωτο ιδεολογικό υπερεθνικισμό που συνοδεύεται από επεκτατισμούς και στρατιωτικές εισβολές, επιχειρεί να υποβάλει την ίδια την πολιτική επιστήμη στους γεωστρατηγικούς φιλόδοξους στόχους της. Περιθωριοποιεί, χειραγωγεί ή και ακυρώνει στην ουσία ακόμη και ολόκληρες επιστήμες που ασχολούνται με ζητήματα εσωτερικής δημοκρατίας, ατομικών και συλλογικών δικαιωμάτων, ενώ περιφρονεί και απαξιώνει οποιεσδήποτε δεσμεύσεις μπορεί να απορρέουν από την ισχύ κανόνων κράτους δικαίου. Αντιπαρατίθεται η δυναμική και ανατρεπτική γεωπολιτική στη στατικότητα των συμβατικών επιστημών, που λησμονούν τάχα τη διάσταση του χώρου.
Οι «ειδικές στρατιωτικές επιχειρήσεις» της Ρωσίας στην Ουκρανία και οι «γαλάζιες πατρίδες» της Τουρκίας επικαλούνται στην ουσία μια μορφή προφάσεων που εκτυλίσσονται στη σφαίρα μιας υπονομευτικής των διεθνών κανόνων εθνικής αυτοσυνειδησίας και μιας ανυπόστατης αντίληψης περί δικαίου που εδράζεται στη γεωγραφία και στους ασφυκτικούς περιορισμούς που υποτίθεται έχει επιβάλει στα κράτη αυτά η διεθνής νομιμότητα. Το παράλογο των διεκδικήσεων με την επίκληση του δικαίου στην απόλαυση εδαφικής «ευρυχωρίας» μετουσιώνεται σε εθνικό αφήγημα και το δίκαιο της ισχύος σε δόγμα.
Δεν θα πρέπει να εντυπωσιάζει τον δημοκρατικά σκεπτόμενο κόσμο ότι οι αναθεωρητικές επιδιώξεις αυταρχικών κρατών δεν αξιώνουν απλώς νομιμοποίηση από τους πολίτες τους, αλλά σχεδόν επιβάλλουν τη συστράτευση σε κατασκευές εθνικο-ιδεολογικών οραμάτων απέναντι σε επινοημένες απειλές για το έθνος, αλλά και σε αντιδράσεις ενάντια στην κατάφορη παραβίαση ελευθεριών και δικαιωμάτων.
Μη μας εκπλήσσει άλλωστε ότι πλήθος πρυτανικών αρχών σε πανεπιστήμια της Ρωσίας ετάχθησαν υπέρ του Πούτιν και της εισβολής στην Ουκρανία καταστρατηγώντας οποιαδήποτε αυτοτέλεια και ακαδημαϊκή ελευθερία. Αλλωστε ο… δικαιωματισμός είναι το σύμπτωμα της ασθενούς δημοκρατίας, του χαμηλού εθνικού φρονήματος, ενώ η προδοσία δεν εντοπίζεται σε πράξεις που απαξιώνουν το δημοκρατικό πολίτευμα αλλά στην απάρνηση του εθνικού μεγαλοϊδεατισμού και των πράξεων υλοποίησής του, όπως φυσικά οι ίδιοι οι θιασώτες του τον ερμηνεύουν.
Η Ευρώπη, από τη μεριά της, πέρα από άλλες αδυναμίες ή ανολοκλήρωτους στόχους, είχε θέσει συστήματα σταθερότητας, συνεργασίας και αλληλεγγύης καθώς και άλλες δημοκρατικές και κοινωνικές αξίες ως προτεραιότητα στον εδαφικό της χώρο με προοπτική τη διεύρυνση και την εμβάθυνση. Με την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και την αποτυχία μιας προληπτικής διπλωματίας το μεταπολεμικό ειρηνευτικό της σχέδιο απειλείται σοβαρά και η στροφή προς ένα νέο δόγμα ασφάλειας έχει προαναγγελθεί μεγαλοπρεπώς. Ανεξάρτητα από την έκβαση του πολέμου, το πλήγμα στην αίσθηση της ελευθερίας, στην ανεμπόδιστη μετακίνηση ανθρώπων και αγαθών και στην περαιτέρω συμπίεση των εργασιακών σχέσεων είναι ταυτόχρονα ένα πλήγμα για τη δημοκρατία. Και αυτό είναι που παράλληλα επιδιώκουν αυταρχικές και ολιγαρχικές μορφές διακυβέρνησης.
Η δημοκρατία να ταυτίζεται κάπως με συστήματα… παροχής υπηρεσιών που όταν υποτίθεται δεν υπηρετούν τη μεγαλο-ιδεολογική κατασκευή κάποιου εθνικού αφηγήματος να μη διστάζουμε να απαλλαγούμε από αυτήν. Εύκολα πράγματα, διότι εθνικό δεν είναι πλέον το αληθές, αλλά αυτό που συμπορεύεται των εθνικών ψευδαισθήσεων και των γεωπολιτικών οραμάτων του αναθεωρητισμού. Μια διαπίστωση που επιβεβαιώνει ότι το ζήτημα της συμμόρφωσης με τους νόμιμους κανόνες και τις διαδικασίες δεν υπήρξε ποτέ αδιαμφισβήτητο στη διεθνή πολιτική.
Ωστόσο, η Ευρώπη εξελίσσεται ιστορικά και παρακάμπτει προβλήματα μέσα από τις κρίσεις που γνωρίζει. Ισως η κρίση αυτή να αποτελέσει και την ενίσχυση της αυτοεικόνας της ως πολιτικής κοινότητας με κοινή μοίρα αλλά και του αισθήματος της κοινωνικής αλληλεγγύης και συνοχής. Σε κάθε περίπτωση, η επιστροφή της γεωπολιτικής στην Ευρώπη και η αναγκαιότητα δημιουργίας ενός νέου δόγματος ασφάλειας δεν θα πρέπει να πραγματοποιηθεί σε βάρος της κατάκτησης και υπερίσχυσης των δημοκρατικών αξιών και της συνταγματικής και κοινωνικής τους καταξίωσης. Οι σύγχρονες δημοκρατίες δεν θα πρέπει να συμπαρασυρθούν και να χρησιμοποιούν άκριτα τη γεωπολιτική θυσιάζοντας τα δημοκρατικά ιδεώδη που έχουν κατακτήσει και αποτελούν τελικά τα όπλα για τη δική τους γεωπολιτική υπεροχή και τη διασφάλιση διεθνοπολιτικής σταθερότητας.
*καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου
